Mở không gian xanh: Từ 'hạ rào' đến kiến tạo giá trị đô thị đa tầng

Việc bỏ hoàn toàn tường rào Công viên Thống Nhất (phường Hai Bà Trưng) đã biến nơi đây thành một không gian tiếp cận thân thiện với thiên nhiên. Ảnh: Phan Anh

“Không gian mở” kích hoạt giá trị sống đô thị

Sau khi được mở và chỉnh trang, các công viên tại Hà Nội không chỉ trở nên đẹp hơn mà còn được sử dụng đa dạng hơn. Từ chỗ chủ yếu phục vụ tham quan, nghỉ ngơi, công viên đang dần trở thành không gian đa chức năng, nơi người dân vui chơi, rèn luyện sức khỏe, giao lưu cộng đồng và thậm chí là điểm đến du lịch.

Tham gia Chương trình thời sự đặc biệt với chủ đề “Hạ rào, mở công viên - Tư duy phát triển đô thị đáng sống” do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội tổ chức tối 2-4, Tiến sĩ, Kiến trúc sư Phạm Anh Tuấn, Trưởng nhóm chuyên môn Kiến trúc cảnh quan (Khoa Kiến trúc và Quy hoạch, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội) nhấn mạnh rằng, công viên vốn dĩ là không gian đa chức năng, không gian mở gắn với thiên nhiên, tích hợp nhiều tiện ích và loại hình dịch vụ.

“Khi được tổ chức hợp lý, kết hợp các hoạt động vui chơi, giải trí và văn hóa, công viên không chỉ là không gian xanh, không gian công cộng của đô thị, mà còn trở thành không gian văn hóa, nơi người dân trải nghiệm và cảm nhận đời sống thường nhật của cộng đồng”, ông Phạm Anh Tuấn phân tích.

Ở góc độ này, công viên không chỉ là “lá phổi xanh” đơn thuần mà còn là “tấm gương phản chiếu” đời sống đô thị. Những hoạt động diễn ra trong công viên, từ thể dục buổi sáng, sinh hoạt câu lạc bộ, đến các sự kiện văn hóa, đều góp phần hình thành và lan tỏa lối sống đô thị văn minh, thân thiện.

Đáng chú ý, khi không gian được mở ra, ranh giới vật lý bị xóa bỏ, công viên không còn là một “ốc đảo xanh” tách biệt mà trở thành một phần liền mạch của đời sống đô thị. Người dân có thể tiếp cận dễ dàng hơn, tần suất sử dụng tăng lên, kéo theo sự thay đổi tích cực trong thói quen sinh hoạt.

Thực tế cho thấy, khi công viên được mở, lượng người đến sử dụng tăng rõ rệt. Không chỉ người dân địa phương, nhiều du khách, đặc biệt là du khách nước ngoài, cũng tìm đến các công viên như một điểm dừng chân để trải nghiệm nhịp sống Hà Nội. Điều này mở ra một hướng tiếp cận mới: công viên không chỉ phục vụ cư dân mà còn góp phần quảng bá hình ảnh đô thị.

Không dừng lại ở đó, việc mở rộng không gian công viên, vườn hoa và chuyển đổi các khu đất bị bỏ quên thành không gian xanh còn tạo điều kiện để phát huy các giá trị văn hóa - lịch sử. Mỗi không gian xanh, nếu được tổ chức tốt, đều có thể trở thành một “không gian ký ức”, nơi lưu giữ và kể lại câu chuyện của đô thị qua từng lớp thời gian.

Công viên Thống Nhất cũng được hướng tới mô hình “Công viên thông minh”, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt, vui chơi của người dân. Ảnh: Phan Anh

Từ không gian xanh đến động lực phát triển bền vững

Không gian xanh ngày càng được nhìn nhận là yếu tố thiết yếu đối với sức khỏe thể chất, tinh thần và môi trường sống của người dân đô thị. Theo ông Nguyễn Mạnh Hùng, Trưởng phòng Quản lý không gian ngầm và cây xanh, chiếu sáng (Sở Xây dựng Hà Nội), việc phát triển các công viên mở giúp tăng khả năng kết nối, tạo điều kiện thuận lợi để người dân tiếp cận, qua đó nâng cao tần suất sử dụng không gian công cộng.

“Công viên được ví như ‘lá phổi xanh’ của đô thị. Khi người dân được tiếp cận dễ dàng hơn, sức khỏe thể chất và tinh thần được cải thiện, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống hằng ngày”, ông Nguyễn Mạnh Hùng khẳng định.

Ở một tầng sâu hơn, các công viên mở còn đóng vai trò là không gian kết nối cộng đồng. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, khi các mối quan hệ xã hội có xu hướng thu hẹp trong không gian riêng tư, công viên trở thành nơi hiếm hoi để con người gặp gỡ, tương tác và chia sẻ. Chính những điều đó đã góp phần hình thành một cộng đồng gắn kết, nền tảng cho một đô thị phát triển bền vững.

Tuy nhiên, khi công viên vừa là không gian sinh hoạt cộng đồng, vừa trở thành điểm đến hấp dẫn, bài toán đặt ra là làm thế nào để khai thác hiệu quả nhưng vẫn bảo đảm tính bền vững lâu dài. Theo Tiến sĩ, Kiến trúc sư Phạm Anh Tuấn, tính bền vững của công viên không chỉ nằm ở yếu tố sinh thái mà còn ở mô hình quản lý và sự tham gia của cộng đồng.

Việc tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật phù hợp với từng không gian sẽ thu hút người dân tham gia nhiều hơn. Khi tham gia, người dân không chỉ sử dụng mà còn “sở hữu” không gian theo nghĩa tinh thần, từ đó nâng cao ý thức gìn giữ.

“Sự hiện diện và đồng hành của cộng đồng sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, vận hành, đồng thời biến mỗi người dân trở thành người bảo vệ trực tiếp của không gian đó”, ông Phạm Anh Tuấn nhấn mạnh.

Đây chính là điểm mấu chốt trong tư duy phát triển mới: chuyển từ quản lý đơn thuần sang quản trị đô thị với sự tham gia của người dân. Khi chính quyền và cộng đồng cùng đồng hành, công viên không chỉ được duy trì tốt hơn mà còn phát triển theo hướng phù hợp với nhu cầu thực tiễn.

Ở góc độ rộng hơn, không gian xanh còn đóng vai trò quan trọng trong việc ứng phó với các thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và hiệu ứng đảo nhiệt đô thị. Việc gia tăng diện tích cây xanh, mặt nước và các không gian mở sẽ góp phần điều hòa vi khí hậu, cải thiện chất lượng không khí và nâng cao khả năng chống chịu của đô thị.

Có thể thấy, giá trị của công viên mở không chỉ dừng lại ở những lợi ích trước mắt mà còn mang tính dài hạn, gắn với chiến lược phát triển bền vững của Thủ đô. Khi các công viên thực sự trở thành “không gian xanh” trong đời sống thường nhật của người dân, giá trị ấy sẽ lan tỏa vào nhận thức, hành vi và lối sống đô thị.

Bảo Hân