Mô hình thu gom vỏ hộp sữa: Thúc đẩy kinh tế tuần hoàn bền vững

Hàng tỷ vỏ hộp đồ uống được tiêu thụ mỗi năm - đây là nguồn nguyên liệu tái chế lớn đang chờ được khai thác đúng cách. Trong bối cảnh Việt Nam vừa bước vào giai đoạn bắt buộc phân loại rác tại nguồn, một mô hình giáo dục - môi trường đang được thí điểm tại 16 trường tiểu học ở Thành phố Hồ Chí Minh, và những gì diễn ra ở đó cho thấy: thay đổi thực sự có thể bắt đầu từ những vỏ hộp sữa.

Tiềm năng lớn, thách thức không nhỏ

Với lượng tiêu thụ hàng tỷ vỏ hộp giấy mỗi năm, Việt Nam đang sở hữu một kho tài nguyên tái chế đáng kể. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ tỷ lệ tái chế hiện nay vẫn chưa tương xứng, khiến nguồn nguyên liệu quý giá này chưa được khai thác tối đa để phục vụ nền kinh tế tuần hoàn.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh – một trong những đô thị có mật độ dân cư và lượng phát thải sinh hoạt lớn nhất cả nước – vỏ hộp đựng đồ uống đang trở thành một thách thức đáng kể trong dòng rác thải mỗi ngày. Dù là loại vật liệu có khả năng tái chế cao, đây lại là nhóm hiện đang có tỷ lệ phân loại tại nguồn thấp. Thực trạng này không xuất phát từ việc thiếu ý thức cộng đồng, mà chủ yếu do thói quen phân loại chưa được thiết lập và hệ thống thu gom chuyên biệt chưa đủ đồng bộ để tạo ra một quy trình khép kín hiệu quả.

Tiềm năng tái chế của dòng vật liệu này là rất triển vọng và thực tế. Thông qua quy trình xử lý hiện đại, các thành phần cấu tạo nên vỏ hộp giấy sẽ được tách lọc và tái sinh: sợi bột giấy chất lượng cao được thu hồi để tiếp tục vòng đời mới, trong khi các thành phần hỗn hợp còn lại được chuyển hóa thành những sản phẩm hữu ích như tấm lợp sinh thái, ván ép chịu lực hay đồ dùng văn phòng phẩm. Một chu trình kinh tế tuần hoàn bền vững đã sẵn sàng vận hành – mắt xích then chốt còn lại chính là việc thiết lập thói quen phân loại đúng cách ngay từ bước đầu tiên.

Học sinh đang được hướng dẫn phân loại vỏ hộp sữa tại trường Đinh Tiên Hoàng.

"Thu gom vỏ hộp giấy trong cộng đồng" – Lời giải bắt đầu từ học đường

Chương trình "Thu gom vỏ hộp giấy trong cộng đồng" do Tetra Pak khởi xướng hiện đang được triển khai thí điểm tại 16 trường học ở Thành phố Hồ Chí Minh. Bên cạnh các hoạt động nâng cao ý thức trong cộng đồng nói chung, hoạt động này mở rộng trọng tâm sang học sinh – lực lượng đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành thói quen thu gom và tái chế ngay từ sớm.

Các nhà tâm lý học giáo dục gọi trẻ em là "tác nhân thay đổi ngược chiều" – những đứa trẻ có khả năng lan tỏa hành vi tích cực đến cha mẹ và cộng đồng xung quanh hiệu quả hơn rất nhiều so với chiều ngược lại. Đây không phải lý thuyết suông. Nhiều nghiên cứu thực địa tại châu Á và châu Mỹ Latinh đã ghi nhận rõ tác động này: khi trẻ em thay đổi hành vi, gia đình thay đổi theo.

Quy trình mà học sinh được hướng dẫn chỉ gói trong 4 bước: Uống sạch – Nhét ống hút – Đóng nắp – Đập dẹt. Mỗi hành động chỉ mất vài giây, nhưng tạo ra sự khác biệt lớn: vỏ hộp được xử lý đúng cách sẽ tiết kiệm không gian chứa đựng và trở thành nguyên liệu có giá trị cho chuỗi tái chế.

Điều làm cho chương trình này khác biệt là cách nó được thiết kế như một vòng lặp hoàn chỉnh: kết nối nhà trường, đội ngũ thu gom và đối tác tái chế thành một chuỗi liên tục, nơi vỏ hộp đi từ tay học sinh đến nhà máy và quay lại phục vụ cộng đồng dưới hình hài những sản phẩm mới.

Khi ý thức được xây dựng thay vì áp đặt

Học sinh được hướng dẫn phân loại vỏ hộp sữa.

Bà Nguyễn Đỗ Thu Minh, Trưởng phòng Phát triển Bền vững của Tetra Pak Việt Nam – đơn vị tiên phong thúc đẩy hạ tầng thu gom, tái chế vỏ hộp giấy tại Việt Nam – chỉ ra nút thắt cốt lõi của ngành:

“Vỏ hộp giấy Tetra Pak có khả năng được tái chế tại những nơi có hệ thống thu gom, phân loại và xử lý phù hợp. Trong thực tế, một trong những khó khăn chính nằm ở khâu phân loại tại nguồn. Thông qua chương trình ‘Thu gom vỏ hộp giấy trong cộng đồng’, chúng tôi mong muốn chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và doanh nghiệp nhằm từng bước xây dựng hệ thống thu gom ổn định, qua đó góp phần giảm phát thải CO₂ và sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên”.

Trước chương trình "Thu gom vỏ hộp giấy trong cộng đồng", Tetra Pak đã triển khai Chương trình Tái chế Học đường tại Bắc Ninh, Bình Dương, phủ rộng gần 1.200 trường học. Chương trình tiếp tục mở rộng với mục tiêu thu hẹp khoảng cách giữa tiềm năng và thực tế tái chế.

Bà Bùi Duyên, Giám đốc Doanh nghiệp xã hội Truyền thông Thay đổi hành vi hướng tới Phát triển Bền vững Việt Nam (SBCC Vietnam) – đơn vị đồng hành triển khai Chương trình – nhìn nhận từ góc độ tâm lý hành vi:

"Thông qua Chương trình “Thu gom vỏ hộp giấy trong cộng đồng”, chúng tôi không chỉ hướng dẫn học sinh phân loại rác mà còn khơi gợi vai trò của các em như những người bảo vệ thành phố. Bằng các công cụ trực quan như thùng thu gom chuyên dụng, poster và trò chơi tương tác, việc xử lý đúng một vỏ hộp sữa trở thành trải nghiệm đầy cảm hứng thay vì một nghĩa vụ khô khan. Sự thay đổi thực sự bắt đầu khi trẻ mang thói quen này về nhà và hướng dẫn lại cha mẹ cách xử lý vỏ hộp. Những tác động nhỏ từ mỗi gia đình sẽ dần lan tỏa ra từng con hẻm, khu phố, tạo nên một cộng đồng sống có trách nhiệm và bền vững với môi trường".

Thầy Phước Quyền đang hướng dẫn học sinh phân loại vỏ hộp sữa.

Từ thực tế ở trường, thầy Phước Quyền, Tổng phụ trách Trường Tiểu học Đinh Tiên Hoàng (Thành phố Hồ Chí Minh), chia sẻ: “Từ khi triển khai chương trình, các buổi sinh hoạt dưới cờ tại trường trở nên sinh động và ý nghĩa hơn. Việc các em nhắc nhau xử lý vỏ hộp đúng cách chỉ mất vài giây, nhưng lại góp phần hình thành ý thức trách nhiệm với môi trường và xã hội từ sớm. Điều khiến tôi ấn tượng nhất là những thói quen này được các em mang về gia đình, lan tỏa lối sống xanh ra cộng đồng. Đó chính là giá trị bền vững của chương trình”.

Từ lớp học nhỏ đến những thay đổi lớn

Việc triển khai thí điểm tại 16 ngôi trường không chỉ để ghi nhận kết quả, mà còn là căn cứ thực tiễn để điều chỉnh và hoàn thiện mô hình cho những lộ trình xa hơn. Những gì các em thực hành mỗi ngày chính là sự hiện thực hóa gần gũi nhất cho các mục tiêu môi trường mà xã hội đang hướng tới.

Quy định có thể định hướng hành vi, nhưng chỉ giáo dục và tình yêu thiên nhiên mới có khả năng tạo ra sự thay đổi bền vững về nhận thức. Khi ý thức sống xanh được ươm mầm từ những năm đầu đời, nó không cần đến sự nhắc nhở – mà trở thành một phần tự nhiên trong cách mỗi người sống.

Hàng chục nghìn tấn vỏ hộp mỗi năm đang chờ được trao một cuộc đời mới. Những con số đó không xa vời – chúng bắt đầu ngay từ chiếc vỏ hộp sữa trên tay các em mỗi buổi sáng ở sân trường, và từ thói quen nhỏ mà các em mang về nhà trong bữa cơm gia đình.

HOA LAN