Mô hình công nghiệp văn hóa phức hợp tại làng gốm Bát Tràng: Định hình một hướng đi

Qua đây, mô hình tiếp tục khẳng định hướng đi ứng dụng nghiên cứu trong thực tiễn đời sống, kể một câu chuyện đồng sáng tạo nhằm phát triển các sản phẩm công nghiệp văn hóa cụ thể.

Du khách tham quan, trải nghiệm không gian “Về làng” trong khuôn khổ mô hình công nghiệp văn hóa phức hợp tại Bát Tràng.

Di sản là trung tâm chuyện kể

Điểm đáng chú ý đầu tiên khi ra mắt “Bàn xoay” là mô hình được thiết kế như một câu chuyện kể, nơi các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của làng cổ được tích hợp, kết nối tạo nên một chu trình thưởng ngoạn làng nghề một cách có lớp lang và giàu bản sắc. Cụ thể, “Bàn xoay” sẽ giúp các bạn học sinh lần lượt đi qua các phần: “Về làng”, “Về nhà” và “Về tôi” để cảm nhận không gian “Đạo học” tại Văn chỉ của làng; thăm ngôi nhà “khổ” là chứng nhân một thời gian khó, nỗ lực của mô hình sản xuất hộ gia đình; ghé thăm ngôi nhà nguyên vẹn kiến trúc Pháp cũng là nơi thưởng thức ẩm thực cỗ Bát Tràng của gia đình nghệ nhân Nguyễn Thị Lâm... Sau cùng, mô hình mang đến trải nghiệm trình diễn gốm, biểu diễn hát trống quân ngay tại lò bầu cổ của làng. Chương trình thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, chuyên gia, nhà ngoại giao, học sinh và đặc biệt là cộng đồng nghệ nhân địa phương.

Đại diện Trung tâm Xúc tiến quảng bá di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam (VICH), đơn vị trực tiếp thiết kế mô hình, cho biết “Bàn xoay” được khơi nguồn từ hình ảnh biểu tượng của nghề gốm. Mô hình được xây dựng như một hệ sinh thái công nghiệp văn hóa phức hợp, kết nối ba trụ cột chính là nghệ thuật biểu diễn, trải nghiệm du lịch và giáo dục di sản. Dựa trên khung lý thuyết vòng tròn đồng tâm và mô hình kinh tế trải nghiệm, di sản được đặt ở vị trí trung tâm, làm nền tảng cho các hoạt động sáng tạo và phát triển.

Hiệu quả bước đầu của mô hình thể hiện qua sự kết hợp giữa chiều sâu học thuật và tính hấp dẫn thực tiễn, được phản ánh rõ nét qua trải nghiệm của những người tham gia. Dù thời tiết nắng nóng, các em nhỏ thuộc Câu lạc bộ “Đọc sách cùng con” vẫn hào hứng, chủ động khi trực tiếp tiếp xúc với nghệ nhân và không gian sáng tạo gốm. Tại ngôi nhà kiến trúc Pháp với khoảng sân thoang thoảng hương hoa sói ướp trà - nét đặc trưng của Bát Tràng - nghệ nhân ẩm thực Nguyễn Thị Lâm đã có những chia sẻ thân tình gần gũi với khách ghé thăm về lịch sử của ngôi nhà cũng như hành trình gìn giữ, trao truyền giá trị ẩm thực gia đình.

Phát huy các nghiên cứu có tính ứng dụng cao

Rõ ràng, điểm nổi bật của “Bàn xoay” nằm ở cách tiếp cận đồng sáng tạo. Không dừng lại ở nghiên cứu học thuật, mô hình là kết quả của sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà khoa học và cộng đồng địa phương. Người dân Bát Tràng không chỉ tham gia mà còn giữ vai trò vận hành, qua đó bảo đảm tính chân thực và bền vững của sản phẩm văn hóa.

Bên cạnh đó, mô hình cũng cho thấy sự gặp gỡ giữa đam mê của giới nghiên cứu và vai trò tổ chức chuyên nghiệp của doanh nghiệp văn hóa (Trung tâm Xúc tiến quảng bá di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam) trong việc hiện thực hóa câu chuyện này.

PGS.TS Nguyễn Việt Khôi, Phó Hiệu trưởng Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, nhấn mạnh: “Mô hình là biểu hiện sinh động của cách tiếp cận di sản theo hướng mới, biến những câu chuyện di sản thành sản phẩm công nghiệp văn hóa cụ thể. Nhà trường hết sức trân trọng các nghiên cứu có tính ứng dụng cao và sẽ tiếp tục hỗ trợ phát triển các mô hình công nghiệp văn hóa tại các làng nghề của Hà Nội”.

Đây là một trong hai mô hình thuộc đề tài “Nghiên cứu đề xuất giải pháp phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nhằm phát triển các ngành công nghiệp văn hóa ở Thủ đô Hà Nội” do Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội đặt hàng, Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật chủ trì. Mô hình tiếp nối hướng nghiên cứu đã triển khai trước đó tại làng rối nước Đào Thục, xã Thư Lâm.

TS Mai Thị Hạnh, Phó Trưởng khoa Công nghiệp văn hóa và Di sản, chủ nhiệm đề tài, chia sẻ: “Có một nhận định của phương Tây rằng quá khứ gặp hiện tại và tương lai ở sảnh thương mại để nói về việc đóng gói quá khứ và di sản thành sản phẩm văn hóa. Tuy nhiên, chúng tôi không hướng tới xây dựng mô hình công nghiệp văn hóa trong không gian như vậy, mà đặt tại chính địa phương - nơi di sản được cộng đồng gìn giữ và phát huy qua nhiều thế hệ. Vì thế, sau khi ra mắt, mong muốn của nhóm nghiên cứu là chuyển giao mô hình cho Bát Tràng, để cộng đồng tiếp tục quản lý, vận hành hiệu quả, mang lại cả giá trị tinh thần và lợi ích kinh tế cho người dân”.

Từ “Bàn xoay” ở Bát Tràng đến mô hình tại làng rối nước Đào Thục (xã Thư Lâm), có thể thấy rõ một hướng đi đang dần định hình: Di sản không chỉ được bảo tồn mà còn được “đánh thức” bằng những mô hình sáng tạo, gắn với đời sống đương đại và tạo ra giá trị bền vững cho cộng đồng.

Bài và ảnh: Hải Giang