Mô hình chính quyền địa phương hai cấp và kỳ vọng vào thế hệ đại biểu 'hành động'

Cử tri tìm hiểu thông tin về ứng cử viên đại biểu Quốc hội khóa XVI tại đơn vị bầu cử số 6 ở TPHCM.

Ngày 15-3 tới, cử tri cả nước sẽ bước vào “Ngày hội toàn dân” đi bầu đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu hội đồng nhân dân (HĐND) các cấp nhiệm kỳ 2026-2031. Đây là một kỳ bầu cử mang ý nghĩa lịch sử đặc biệt, khi lần đầu tiên diễn ra trong bối cảnh cả nước vừa hoàn thành việc sắp xếp lại các đơn vị hành chính, không chỉ sáp nhập các tỉnh/thành mà các tỉnh/thành còn theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp - cấp tỉnh/thành phố và cấp xã/phường, bỏ cấp trung gian - cấp huyện/quận.

Tại TPHCM, thông qua lá phiếu, người dân đang cân nhắc “chọn mặt gửi vàng” để bầu ra thành viên các cơ quan dân cử với phạm vi hoạt động rộng hơn và quy mô dân số lớn hơn. Sự thay đổi mang tính bản lề này đặt ra những yêu cầu hoàn toàn mới đối với chất lượng của đội ngũ người đại diện nhân dân.

Nâng cấp tiêu chuẩn ứng viên

Một trong những hệ quả tất yếu của việc tinh gọn bộ máy là sự thay đổi lớn về số lượng và yêu cầu về chất lượng đối với các đại biểu. Theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025, số lượng đại biểu HĐND TPHCM là 125 người. Con số này giảm đáng kể so với con số hơn 205 đại biểu trước đây của ba địa phương Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu và TPHCM hợp lại. Chính vì số lượng giảm đi nhiều, nên quá trình chắt lọc ứng cử viên diễn ra khắt khe hơn, đòi hỏi họ phải có năng lực chuyên môn cao hơn và khả năng nắm bắt thực tiễn nhạy bén.

Theo phân tích của bà Võ Thị Trung Trinh (Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TPHCM, ứng cử đại biểu Quốc hội), do địa bàn rộng hơn, người ứng cử hiện nay phải chuẩn bị cực kỳ kỹ lưỡng để có đủ điều kiện tiếp cận toàn diện các nhóm dân cư, thay vì chỉ tiếp xúc cử tri hay mạn đàm tiểu sử trong không gian hẹp như trước đây.

“Nhiệm kỳ tới sẽ tăng số lượng đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách, dự kiến lên tới 145 đại biểu ở trung ương và 55 đại biểu tại địa phương. Những đại biểu chuyên trách này sẽ có điều kiện dành toàn bộ thời gian theo dõi sâu các lĩnh vực, từ đó nâng cao tính chuyên nghiệp trong hoạt động nghị trường, gắn với yêu cầu hoàn thiện Nhà nước pháp quyền”, bà cho biết thêm.

Nhận định về nguồn ứng cử viên, theo ông Cao Thanh Bình (Trưởng ban Văn hóa - Xã hội HĐND TPHCM nhiệm kỳ 2021-2026, tái ứng cử đại biểu HĐND TPHCM), chất lượng ứng cử viên rất rõ nét, đồng đều cả về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ lẫn sự am hiểu ở đa dạng các lĩnh vực. “Nhờ đó, chúng ta hoàn toàn có cơ sở để tin tưởng vào một đội ngũ đại biểu đủ tâm, đủ tầm để tham gia quyết định những vấn đề quan trọng của quốc gia và địa phương”, ông nói.

Trên lý thuyết, việc bãi bỏ cấp trung gian mang lại một ưu điểm cốt lõi cho mô hình đại diện mới, đó là bộ máy trở nên gần dân và sát dân hơn. Ông Lê Minh Đức (Phó trưởng Ban Pháp chế HĐND TPHCM, tái ứng cử đại biểu HĐND TPHCM) cho rằng sự thay đổi này tạo ra một vòng kết nối trực tiếp, liền mạch từ cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất cấp thành phố xuống tận địa phương cơ sở. Do đó, hứa hẹn những tâm tư, nguyện vọng của cử tri sẽ được tiếp nhận và xử lý nhanh chóng, minh bạch, hạn chế tối đa độ trễ về mặt hành chính.

Ưu thế kết nối trực tiếp, chấm dứt làm “bồ câu đưa thư”

Khi Chính phủ giao quyền tự quyết, tự chịu trách nhiệm rất lớn cho cấp địa phương, HĐND cấp tỉnh/thành sẽ phải bám sát thực tiễn hơn bao giờ hết. Vai trò giám sát lúc này mang tính sống còn nhằm kịp thời phát hiện, chấn chỉnh các biểu hiện lạm quyền hoặc thực thi sai pháp luật. Trước những trọng trách đó, mong muốn lớn nhất của cử tri đối với các đại biểu trúng cử được gói gọn trong bốn chữ: “Nhớ, hứa, phải làm”, theo ông Cao Thanh Bình.

Nhấn mạnh về tinh thần trách nhiệm, ông nêu quan điểm: “Đại biểu tuyệt đối không thể chỉ đóng vai trò “bồ câu đưa thư” nữa - nghĩa là ngồi tiếp xúc cử tri, ghi nhận ý kiến rồi chuyển lên bộ phận tổng hợp, chờ chính quyền trả lời rồi lại mang xuống thông báo cho cử tri. Đó không phải là đại biểu thực chất”. Thay vào đó, theo ông, đại biểu đúng nghĩa phải biết lắng nghe, tự nghiên cứu pháp luật, có chính kiến độc lập và quyết liệt đeo bám các sở, ngành đến cùng để giải quyết vấn đề.

Cùng chung góc nhìn này, ứng viên đại biểu HĐND TPHCM Trần Thành Trọng (Phó chủ tịch Hội doanh nghiệp Cơ khí điện TPHCM) đưa ra một đúc kết: “Người được bầu phải thực sự là đại biểu “hành động” và chỉ có hành động nhanh, hành động quyết liệt, hiệu quả thì mới góp phần đưa thành phố chúng ta phát triển”.

Tinh thần “hành động” như các ứng cử viên nêu trên, đã được ứng cử viên đại biểu Quốc hội Phạm Khánh Phong Lan (Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TPHCM) cụ thể hóa thành những mục tiêu chuyên sâu nhờ kinh nghiệm dày dạn trong ngành y tế. Bà cam kết sẽ đấu tranh cho quyền thụ hưởng dịch vụ chăm sóc y tế công bằng của nhân dân, quan tâm xây dựng chính sách bảo hiểm y tế toàn dân, bảo vệ phụ nữ và trẻ em.

Vị phó giáo sư tiến sĩ chuyên ngành dược chia sẻ: “Với nhiều năm giảng dạy và quản lý, tôi hết sức quan tâm và có cơ sở tham gia đóng góp cho các chính sách về giáo dục, đào tạo và sử dụng nguồn nhân lực…”.

Tương tự, bà Võ Thị Trung Trinh khẳng định sẽ tích cực tham gia hoàn thiện pháp luật về chuyển đổi số, thu hẹp khoảng cách số và xây dựng không gian mạng an toàn. Nhãn tiền nhất chính là nền tảng chuyển đổi số với việc ứng dụng VNeID và dữ liệu quốc gia về dân cư đang được bà và các cộng sự vận hành xuyên suốt để giúp quy trình bầu cử diễn ra hiệu quả, hạn chế sai sót và tạo thuận lợi tối đa cho cử tri.

Với sự chuẩn bị kỹ lưỡng về cả hệ thống quản trị lẫn nhân sự, mô hình đại diện mới không chỉ tối ưu hóa năng lực giám sát mà còn thúc đẩy các quyết định của Quốc hội và HĐND đi sâu vào cuộc sống, theo các ứng viên. Kỳ bầu cử sắp tới sẽ xây nên một nấc thang mới trong việc nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan đại diện người dân từ địa phương đến trung ương.

Quốc Ngọc