Mở 'điểm nghẽn' thể chế!

Trong bối cảnh an ninh năng lượng ngày càng chịu nhiều sức ép từ biến động địa chính trị, chuyển dịch năng lượng và sự suy giảm tự nhiên của các mỏ hiện hữu, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải khơi thông, đẩy mạnh hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí. Tuy nhiên, thực tế cho thấy lĩnh vực thượng nguồn của Việt Nam đang đối mặt với một “điểm nghẽn” lớn: khung pháp lý chưa theo kịp thực tiễn. Việc sửa đổi Luật Dầu khí vì thế không chỉ là yêu cầu kỹ thuật lập pháp, mà còn là đòn bẩy chiến lược để tái khởi động lĩnh vực then chốt của nền kinh tế.

Giàn công nghệ trung tâm số 2 mỏ Bạch Hổ

1. Việt Nam có khoảng 8 bể trầm tích dầu khí, trong đó các bể như Cửu Long, Nam Côn Sơn, Malay - Thổ Chu đã và đang khai thác hiệu quả. Tuy nhiên, phần lớn các phát hiện lớn, gần bờ đã được khai thác, các mỏ còn lại chủ yếu nằm ở tầng sâu hơn, quy mô nhỏ hơn, có điều kiện địa chất phức tạp. Theo ước tính, trữ lượng dầu khí (đã được thăm dò, thẩm lượng, xác định trữ lượng) của nước ta còn khoảng 1,5 tỷ thùng dầu quy đổi, song chi phí đầu tư, khai thác cao và rủi ro lớn.

Luật Dầu khí năm 2022 đã có nhiều sửa đổi, bổ sung nhằm giải quyết “điểm nghẽn” của ngành. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, khi cạnh tranh quốc tế ngày càng quyết liệt, năng lượng, đặc biệt là dầu khí và các sản phẩm hóa dầu, đang dần bị “vũ khí hóa”, trở thành công cụ chiến lược để định hình cấu trúc, vị thế trong mối quan hệ giữa các quốc gia, vùng lãnh thổ, Luật Dầu khí 2022 đang bộc lộ nhiều hạn chế.

Đó là, môi trường pháp lý chưa đủ linh hoạt để chia sẻ rủi ro với nhà đầu tư. Các quy định về hợp đồng dầu khí, cơ chế tài chính, phân chia sản phẩm, phê duyệt đầu tư… còn cứng nhắc, kéo dài, làm giảm sức cạnh trạnh so với các quốc gia trong khu vực. Hệ quả là hoạt động thăm dò, gia tăng trữ lượng… không được như kỳ vọng, kéo theo nguy cơ suy giảm nguồn cung trong trung và dài hạn. Trong khi đó, nhu cầu về dầu khí và các sản phẩm từ dầu khí đang ngày gia tăng trước áp lực tăng trưởng của nền kinh tế, đặt ra yêu cầu cần tiếp tục sửa đổi, bổ sung Luật Dầu khí 2022 phù hợp với thông lệ quốc tế cũng như các quan điểm, định hướng phát triển của Đảng, Chính phủ đối với ngành năng lượng.

Qua tìm hiểu, vấn đề đầu tiên và có thể nói là điểm cốt lõi của sửa đổi Luật Dầu khí cần hướng đến là thay đổi tư duy quản lý từ “kiểm soát” sang “đồng hành và chia sẻ rủi ro”. Với đặc thù đầu tư lớn, rủi ro cao và chu kỳ kéo dài, nếu không có cơ chế đủ hấp dẫn, dòng vốn sẽ dịch chuyển sang các thị trường khác.

Trước hết, cần hoàn thiện các mô hình hợp đồng dầu khí theo hướng linh hoạt hơn, cho phép điều chỉnh điều khoản tài chính phù hợp với từng lô, từng mức độ rủi ro địa chất. Cơ chế phân chia sản phẩm, thuế, phí cần bảo đảm tính cạnh tranh, đặc biệt đối với các dự án nước sâu, xa bờ hoặc mỏ cận biên.

Cùng với đó là việc đơn giản hóa quy trình phê duyệt, rút ngắn thời gian ra quyết định, phân cấp mạnh hơn cho nhà điều hành. Trong một ngành với đặc thù “thời gian là chi phí”, mỗi sự chậm trễ đều có thể làm mất đi cơ hội đầu tư.

Đồng thời, cần tiếp tục làm rõ vai trò, quyền hạn và trách nhiệm của các bên tham gia, từ cơ quan quản lý nhà nước đến doanh nghiệp dầu khí quốc gia và các đối tác nước ngoài. Sự minh bạch và nhất quán trong thực thi sẽ củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Hoạt động khoan khai thác tại mỏ Sư Tử Trắng.

2. Cần nhấn mạnh, tiềm năng năng lượng của Việt Nam không chỉ nằm ở dầu khí truyền thống. Không gian đáy biển còn mở ra nhiều hướng phát triển mới nếu có khung pháp lý phù hợp, nhất là các dạng năng lượng đáy biển khác.

Trước hết là khí tự nhiên, với các dự án lớn như Lô B - Ô Môn, Cá Voi Xanh… Đây là nguồn năng lượng chuyển tiếp quan trọng, có vai trò then chốt trong bảo đảm cung ứng điện và hỗ trợ mục tiêu giảm phát thải.

Xa hơn, hydrat khí (băng cháy) - dạng methane tồn tại trong cấu trúc băng dưới đáy biển - được đánh giá có tiềm năng lớn tại các vùng biển sâu. Dù công nghệ khai thác còn đang hoàn thiện, nhưng đây có thể là nguồn năng lượng chiến lược trong dài hạn nếu được nghiên cứu, thăm dò bài bản.

Bên cạnh đó, điện gió ngoài khơi là một lợi thế nổi bật. Với đường bờ biển dài hơn 3.200 km và điều kiện gió thuận lợi, tiềm năng kỹ thuật có thể lên tới hàng trăm GW. Đáng nói, lĩnh vực này có thể tận dụng hạ tầng, kinh nghiệm và chuỗi cung ứng của ngành dầu khí.

Ngoài ra, các dạng năng lượng như sóng, thủy triều hay tài nguyên khoáng sản đáy biển cũng là những hướng đi cần được nghiên cứu trong chiến lược dài hạn về kinh tế biển và năng lượng.

Những tiềm năng này đặt ra yêu cầu Luật Dầu khí (hoặc khung pháp lý liên quan) cần có cách tiếp cận mở, tích hợp, tạo điều kiện để tận dụng hiệu quả dữ liệu địa chất, hạ tầng và nguồn nhân lực sẵn có.

3. Không chỉ mang ý nghĩa kinh tế, việc thúc đẩy hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí còn gắn với câu chuyện an ninh năng lượng quốc gia.

Trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tiếp tục tăng cao để phục vụ mục tiêu tăng trưởng nhanh, nếu không kịp thời gia tăng trữ lượng và sản lượng khai thác, Việt Nam sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào nhập khẩu dầu, sản phẩm dầu và các nguồn năng lượng khác. Điều này không chỉ tạo áp lực lên cán cân thương mại mà còn khiến nền kinh tế dễ bị tổn thương trước biến động bên ngoài.

Ngược lại, sự phát triển ổn định của ngành dầu khí thượng nguồn sẽ là “bệ đỡ” quan trọng, góp phần bảo đảm nguồn cung, ổn định thị trường và tạo dư địa cho điều hành vĩ mô.

Vậy nên, sửa đổi Luật Dầu khí sẽ là “chìa khóa” để khơi thông đầu tư vào lĩnh vực thượng nguồn, gia tăng trữ lượng và bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Quan trọng hơn, một khung pháp lý hiện đại, linh hoạt và có tầm nhìn mở sẽ không chỉ giúp khai thác hiệu quả tài nguyên dầu khí truyền thống, mà còn tạo nền tảng để phát triển các nguồn năng lượng mới từ không gian biển. Đó chính là cách để Việt Nam vừa củng cố “phòng tuyến” năng lượng, vừa chủ động thích ứng với xu thế chuyển dịch năng lượng toàn cầu, hướng tới mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong những thập niên tới.

Hải Anh