Miền Tây không thể mãi chống hạn mặn

Nước ngọt co hẹp giữa vòng vây mặn

Biến đổi khí hậu khiến hạn hán, xâm nhập mặn ngày càng gay gắt, đẩy nguồn nước ngọt ở ĐBSCL vào thế bị thu hẹp. Diện tích có nước ngọt chỉ chiếm khoảng 30-50% toàn vùng, trong khi nhu cầu khai thác, sử dụng lại tăng khoảng 17%.

Người dân TP Cần Thơ nhận nước miễn phí.

Theo Cục Thủy lợi, ĐBSCL hiện có khoảng 14 triệu dân nông thôn. Dù 100% người dân được tiếp cận nước hợp vệ sinh, nhưng chỉ khoảng 66% được cấp nước từ các công trình tập trung.

Toàn vùng có gần 4.000 công trình cấp nước sinh hoạt, trong đó khoảng 30% sử dụng nước mặt; phần còn lại phụ thuộc lớn vào nguồn nước ngầm.

Mùa khô 2023-2024, hơn 3.700 hộ dân Cà Mau (cũ) thiếu nước sinh hoạt. Tại Tiền Giang (cũ) có khoảng 3.000 hộ cần hỗ trợ nước ngọt. Trong khi nhiều khu vực ven biển Bến Tre (cũ) rơi vào cảnh khan hiếm nước giữa vùng sông rạch chằng chịt.

Đến nay, toàn ĐBSCL ghi nhận khoảng 15.274 hộ dân thiếu nước sinh hoạt, tập trung tại Cần Thơ và Cà Mau.

Từ đầu tháng 1/2026, xâm nhập mặn đã xuất hiện tại nhiều cửa sông. Dự báo ranh mặn 4g/l có thể xâm nhập sâu 40-55km, thậm chí 50-60km nếu các hồ thủy điện thượng nguồn sông Mekong vận hành bất thường.

PGS.TS Nguyễn Nghĩa Hùng, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam, nhận định nguồn nước năm 2026 cơ bản đáp ứng kế hoạch sản xuất, song dòng chảy mùa kiệt có thể biến động khó lường.

"Các địa phương không thể chủ quan, nhất là vùng giáp ranh mặn - lợ và ven biển, cần chủ động tích trữ và sử dụng nước tiết kiệm", ông Hùng nhấn mạnh.

Tại Vĩnh Long, ranh mặn 4‰ đã xâm nhập sâu hơn 40km trên nhiều sông chính. Theo kịch bản xấu, hơn 80% số xã, phường của tỉnh có nguy cơ bị ảnh hưởng.

Trong khi đó, khu vực ven biển ĐBSCL được cảnh báo tiếp tục chịu tác động mạnh của xâm nhập mặn bất thường, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng lấy nước phục vụ sinh hoạt và sản xuất tại các hệ thống thủy lợi trọng điểm.

Mùa khô năm 2023 - 2024, lực lượng vũ trang Quân khu 9 chở nước ngọt hỗ trợ người dân ven biển tỉnh Cà Mau.

Nhiều giải pháp ứng phó

Thực tế nhiều năm cho thấy hạn mặn không còn là hiện tượng bất thường mà đã trở thành "chu kỳ quen thuộc". Tuy nhiên, phần lớn giải pháp hiện nay vẫn mang tính ứng phó ngắn hạn như đắp đập tạm, vận chuyển nước hoặc khoan giếng bổ sung.

Ông Châu Văn Hòa, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Vĩnh Long, khẳng định: "Bảo đảm nguồn nước ngọt là điều kiện tiên quyết để hoàn thành các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội. Tỉnh đã phát lệnh trữ nước trên toàn địa bàn và yêu cầu không được chủ quan trước diễn biến hạn mặn".

Theo đó, Vĩnh Long ưu tiên vận hành linh hoạt các công trình thủy lợi, tăng cường trữ nước ngọt, phân phối nước hợp lý; ưu tiên tuyệt đối cho sinh hoạt, tiếp đến là chăn nuôi, cây trồng lâu năm và sản xuất nông nghiệp.

Các đơn vị cấp nước được yêu cầu chủ động hỗ trợ lẫn nhau khi nguồn nước thô bị ảnh hưởng, đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả.

"Địa phương sẵn sàng huy động tối đa lực lượng, phương tiện, vận hành hệ thống lọc mặn RO, trạm bơm nước thô và tổ chức vận chuyển nước ngọt khi nguồn nước trong dân cạn kiệt", lãnh đạo UBND tỉnh Vĩnh Long cho biết.

Người dân vui mừng nhận nước ngọt cấp phát miễn phí.

Tại Cần Thơ, ngành nông nghiệp và môi trường đang điều tiết linh hoạt các công trình thủy lợi, tăng cường giám sát độ mặn, đồng thời chuẩn bị đầu tư các dự án cấp nước quy mô lớn.

Giai đoạn 2026–2030, thành phố dự kiến ưu tiên hơn 1.000 tỷ đồng cho hệ thống cấp nước nông thôn, từng bước giảm phụ thuộc vào nguồn nước ngầm.

Tương tự, Cà Mau mạnh tay đầu tư hơn 450 tỷ đồng nâng cấp, xây mới 29 hệ thống cấp nước, mở thêm 462km đường ống và sửa chữa nhiều hệ thống cung cấp nước sạch, mạng lưới đường ống cho các vùng sâu vùng xa, giải quyết bài toán nước sinh hoạt cho người dân.

Hạn mặn năm nào cũng đến, nếu chỉ lo chống đỡ theo mùa vụ, người dân miền Tây sẽ còn đối mặt với vòng luẩn quẩn thiếu nước.

Bài toán căn cơ không chỉ là đầu tư công trình, mà là chiến lược quản lý tài nguyên nước dài hạn, thích ứng với một đồng bằng đang đổi thay từng ngày đang là bài toán cần được xem xét.

Đào Văn