Miễn dịch trọn đời: Khi phòng bệnh không còn là câu chuyện của riêng trẻ nhỏ

Hơn 400 chuyên gia trong và ngoài nước thuộc các lĩnh vực y học dự phòng, dịch tễ, nhi khoa, nội khoa, phụ sản đã cùng tham dự hội nghị do Hội Y học dự phòng Việt Nam phối hợp với Pfizer Việt Nam tổ chức. Xuyên suốt các phiên thảo luận, một khái niệm được nhắc đi nhắc lại nhiều lần: “miễn dịch trọn đời”.

GS-TS-BS. Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, phát biểu tại tọa đàm.

Đó không phải một khẩu hiệu mới. Nhưng trong bối cảnh mô hình bệnh tật thay đổi nhanh, dân số già hóa và các bệnh truyền nhiễm vẫn hiện diện ở mọi lứa tuổi, cách tiếp cận này đang được nhìn nhận như một hướng đi cần thiết. GS-TS-BS. Phan Trọng Lân, Viện trưởng Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, nhận định: “Khi dịch tễ học toàn cầu và trong nước có nhiều biến động, từ thay đổi mô hình bệnh tật theo độ tuổi và nhóm nguy cơ đến các thách thức đối với hệ thống y tế, cách tiếp cận dự phòng cần được đặt trong tổng thể chiến lược và dựa trên dữ liệu dịch tễ, bằng chứng khoa học cũng như kinh nghiệm quốc tế. Trong đó, định hướng ‘miễn dịch trọn đời’ ngày càng được quan tâm như một khung tiếp cận theo vòng đời để nâng cao hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng.”

Một trong những vấn đề được nhắc đến nhiều nhất là khoảng trống dự phòng ở người cao tuổi. Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh. Cùng với tuổi tác là sự suy giảm miễn dịch, khiến người lớn tuổi, nhất là những người có bệnh nền, dễ mắc các bệnh nhiễm trùng hơn.

PGS-TS-BS. Lê Khắc Bảo, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết: “Người lớn tuổi, đặc biệt từ 65 tuổi trở lên, dễ mắc các nhiễm trùng đường hô hấp với mức độ nghiêm trọng và nguy cơ tử vong cao. Ngoài ra, các nhiễm trùng đường hô hấp không chỉ gây bệnh cấp tính mà còn làm trầm trọng thêm các bệnh mạn tính; đặc biệt, đồng nhiễm virus và vi khuẩn có thể dẫn đến diễn tiến nặng và làm gia tăng nguy cơ tử vong[1]. Do đó, chủ động phòng ngừa cần được cân nhắc ở nhóm bệnh nhân này.”

Tuy nhiên, nhu cầu và thực tế vẫn còn cách nhau khá xa. Khảo sát năm 2024 tại một điểm phòng ngừa ở Hà Nội cho thấy tỷ lệ người lớn đã phòng ngừa phế cầu chỉ đạt 11,5%[2]. Trong khi đó, khảo sát của Bộ Y tế năm 2023 ghi nhận chưa đến 6% người cao tuổi phòng cúm hằng năm, phần lớn do tâm lý chủ quan hoặc chưa được tư vấn đầy đủ[3].

Ở góc nhìn khu vực, GS. Sasisopin Kiertiburanakul, Khoa Y, Bệnh viện Ramathibodi, Đại học Mahidol (Bangkok, Thái Lan), dẫn nghiên cứu tại Thái Lan năm 2024 trên 825 bệnh nhân: “Theo một nghiên cứu thực tế tại Thái Lan năm 2024 trên 825 bệnh nhân cho thấy phòng ngừa phế cầu đạt hiệu quả khoảng 73.3% trong phòng ngừa nhiễm trùng hô hấp dưới ở người từ 60 tuổi trở lên, ngay cả khi phần lớn bệnh nhân có bệnh nền[4]. Những kết quả này cung cấp thêm thông tin tham khảo hữu ích trong các thảo luận về người cao tuổi và nhóm nguy cơ.”

Các chuyên gia trong và ngoài nước chia sẻ tại tọa đàm. Ảnh: BTC

Nếu người cao tuổi đối mặt với nguy cơ từ lão hóa miễn dịch, thì ở đầu kia của vòng đời, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ lại dễ tổn thương vì hệ miễn dịch chưa phát triển hoàn chỉnh.

Các chuyên gia đặc biệt lưu ý đến virus hợp bào hô hấp (RSV) và phế cầu khuẩn - hai tác nhân thường gặp gây nhiễm trùng hô hấp dưới. Hầu như mọi trẻ em đều từng nhiễm RSV trước 2 tuổi. Đáng chú ý, nhiều trường hợp nhập viện lại rơi vào nhóm trẻ đủ tháng, khỏe mạnh.

GS-TS-BS Nguyễn Viết Tiến, Chủ tịch Hội Phụ sản Việt Nam, cho biết: “RSV là một trong những tác nhân hô hấp thường gặp ở trẻ nhũ nhi. RSV có thể gây ra các di chứng như hen suyễn và thở khò khè với tỷ lệ nhập viện cao hơn 5-16 lần so với cúm. Đáng chú ý, phần lớn trẻ nhập viện nằm trong nhóm 0-6 tháng tuổi và là trẻ sinh đủ tháng, khỏe mạnh.”

Không chỉ là câu chuyện dịch vụ, rào cản lớn nhất hiện nay còn nằm ở sự do dự. Theo GS. Jana Shaw, Trường Y – Đại học Upstate, Syracuse (bang New York, Hoa Kỳ), nhiều người không từ chối, nhưng chần chừ vì thiếu thông tin, lo ngại về chi phí hoặc chưa hiểu rõ nguy cơ. “Sự do dự không nhất thiết đồng nghĩa với từ chối; trong nhiều trường hợp, đó là trạng thái phân vân hoặc trì hoãn, ngay cả khi dịch vụ đã sẵn có. Các yếu tố góp phần có thể bao gồm niềm tin cá nhân, nhận thức về nguy cơ mắc bệnh và mức độ nghiêm trọng của bệnh, đánh giá về độ an toàn của biện pháp can thiệp, cũng như những rào cản liên quan đến khả năng tiếp cận và chi phí. Nhân viên y tế đóng vai trò then chốt thông qua việc lắng nghe với sự thấu cảm, truyền đạt rõ ràng về nguy cơ và lợi ích, đồng thời cung cấp tư vấn và hỗ trợ mang tính cá nhân hóa, là những yếu tố góp phần xây dựng niềm tin và hỗ trợ người dân ra quyết định phù hợp”, vị chuyên gia nhận định.

Vì thế, các chuyên gia cho rằng vai trò của nhân viên y tế không chỉ dừng ở điều trị, mà còn là người giải thích, tư vấn và đồng hành. Bởi miễn dịch trọn đời, sau cùng, không bắt đầu từ một mũi tiêm hay một loại vaccine, mà bắt đầu từ việc mỗi người hiểu mình đang ở đâu trên hành trình bảo vệ sức khỏe.

Trà My

____________

[1] Häder, A., et al. (2023). Respiratory infections in the aging lung: Implications for diagnosis, therapy, and prevention. Aging and Disease, 14(4), 1091–1104; Mokrani, D., & Timsit, J.-F. (2025). Role of respiratory viruses in severe acute respiratory failure. Journal of Clinical Medicine, 14(9), Article 3175; MacIntyre, C. R., et al. (2018). The role of pneumonia and secondary bacterial infection in fatal and serious outcomes of pandemic influenza A(H1N1)pdm09. BMC Infectious Diseases, 18, 637.

[2] Lâm, N. H., & Thắng, N. H. (2025). Tỷ lệ tiêm và dự định tiêm vắc-xin phế cầu ở người trưởng thành cùng một số yếu tố liên quan tại phòng tiêm chủng trường Đại Học Y Hà Nội, 2024. Tạp Chí Y học Cộng đồng, 66.

[3] https://moh.gov.vn/index.jsp?pageId=5803&aid=153545&cid=8431.

[4] Ngamprasertchai, T., et al. (2025). Effectiveness of the 13-valent pneumococcal conjugate vaccine against medically attended pneumococcal lower respiratory tract infection among older adults: a case–control study. Scientific Reports, 15, 40997. https://doi.org/10.1038/s41598-025-24784-0.