Meta đối mặt vụ kiện lịch sử: Facebook, Instagram bị cáo buộc 'thiết kế để gây nghiện' trẻ em

Theo Meta, các tiểu bang đang yêu cầu mức phạt 1,4 nghìn tỷ USD trong vụ kiện về chứng nghiện mạng xã hội ở trẻ em.

Meta bị đưa ra tòa vì cách Facebook và Instagram giữ chân trẻ em

Ngày 18/8, phiên xét xử bắt đầu tại tòa án liên bang ở Oakland, California, Mỹ trong vụ kiện do liên minh 29 bang tại Mỹ tiến hành nhằm vào Meta. Các bang cáo buộc công ty đã thiết kế Facebook và Instagram theo hướng khiến trẻ em, thanh thiếu niên sử dụng nền tảng thường xuyên và lâu hơn, đồng thời không cung cấp đầy đủ thông tin về những rủi ro đối với người dùng trẻ. 

Vụ kiện bắt nguồn từ cuộc điều tra đa bang được khởi động sau những tranh luận ngày càng gay gắt về tác động của mạng xã hội đối với sức khỏe và hành vi của trẻ em. Bên nguyên cho rằng Meta không chỉ biết về những rủi ro này mà còn duy trì các tính năng có khả năng thúc đẩy việc sử dụng quá mức.

Các bang cũng cáo buộc Meta thu thập và sử dụng dữ liệu của trẻ dưới 13 tuổi mà không có sự đồng ý phù hợp của phụ huynh, qua đó đặt ra thêm vấn đề về quyền riêng tư của trẻ em.

Meta bác bỏ các cáo buộc và cho rằng những lập luận của các bang là không có cơ sở. Công ty cũng phản đối cách mô tả "nghiện mạng xã hội", trong đó lập luận rằng đây không phải một chẩn đoán tâm thần chính thức được công nhận. 

Do đó, việc Facebook và Instagram được cáo buộc "thiết kế để gây nghiện" hiện vẫn đang được tòa án xem xét, chưa phải kết luận pháp lý cuối cùng.

Tuy nhiên, điều khiến vụ kiện đặc biệt đáng chú ý là các bang không chỉ yêu cầu Meta bồi thường. Họ còn tìm kiếm những thay đổi trực tiếp đối với cách Facebook và Instagram vận hành, trong đó có việc hạn chế độ tuổi và loại bỏ một số tính năng như cuộn vô hạn. 

Điều này đưa vụ kiện từ câu chuyện về trách nhiệm của những gã khổng lồ công nghệ sang một vấn đề rộng hơn: Liệu cách một nền tảng được thiết kế và cách thuật toán vận hành có thể trở thành đối tượng của pháp luật hay không?

Thuật toán được tối ưu để giữ chân người dùng

Để hiểu tranh chấp giữa 29 bang tại Mỹ và Meta, cần nhìn vào cách Facebook và Instagram sử dụng thuật toán để phân phối nội dung.

Thay vì hiển thị bài đăng theo thứ tự thời gian, hệ thống đề xuất phân tích hàng loạt tín hiệu từ hành vi người dùng, như thời gian xem, lượt thích, bình luận, chia sẻ, thao tác bỏ qua hay nội dung khiến người dùng dừng lại lâu hơn. Những dữ liệu này được sử dụng để dự đoán nội dung có khả năng thu hút sự chú ý và tạo ra tương tác tiếp theo.

Về bản chất, đây là một bài toán tối ưu hóa mức độ tương tác. Nếu thời gian sử dụng, số lượt xem hoặc tần suất tương tác là những chỉ số quan trọng để đánh giá hiệu quả, thuật toán sẽ liên tục điều chỉnh nhằm cải thiện các chỉ số đó.

Cơ chế này giúp các nền tảng cá nhân hóa trải nghiệm ngày càng chính xác. Càng có nhiều dữ liệu, hệ thống càng hiểu rõ sở thích và hành vi của từng người dùng, từ đó có thể lựa chọn nội dung phù hợp hơn để giữ họ ở lại.

Tuy nhiên, chính khả năng tối ưu hóa sự chú ý này đang trở thành tâm điểm của vụ kiện. Các bang cáo buộc Meta đã sử dụng thuật toán cùng nhiều cơ chế thiết kế sản phẩm để thúc đẩy việc sử dụng lặp lại, đặc biệt ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở việc người dùng dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội, mà ở cách công nghệ có thể tạo ra một vòng lặp hành vi: người dùng tương tác, thuật toán ghi nhận, hệ thống tiếp tục đề xuất nội dung phù hợp hơn và người dùng lại bị cuốn vào lượt tương tác tiếp theo. 

Câu hỏi mà vụ kiện đặt ra là liệu một hệ thống được tối ưu hóa để gia tăng tương tác có thể khiến người dùng, đặc biệt là trẻ em, ngày càng khó chủ động dừng lại hay không.

Khi thuật toán kết hợp với "cuộn vô hạn"

Thuật toán đề xuất phát huy hiệu quả mạnh hơn khi kết hợp với infinite scrolln - cuộn vô hạn - cơ chế cho phép người dùng liên tục xem nội dung mới chỉ bằng một thao tác vuốt, mà không có điểm dừng rõ ràng.

Nếu một bài viết truyền thống có thể tạo cảm giác "đã đọc xong", bảng tin vô hạn luôn đưa ra nội dung tiếp theo. Thuật toán quyết định xem gì, còn giao diện khiến việc tiếp tục trở nên gần như không có rào cản.

Các bang Mỹ cho rằng những cơ chế này góp phần thúc đẩy trẻ em sử dụng mạng xã hội quá mức và đề nghị tòa án yêu cầu Meta thay đổi một số tính năng, trong đó có việc loại bỏ infinite scroll đối với người dùng trẻ.

Khi kết hợp với hệ thống đề xuất, chúng tạo thành một vòng lặp khép kín: người dùng tương tác, thuật toán ghi nhận, hệ thống chọn nội dung tiếp theo và giao diện lập tức cung cấp nội dung mới. Mỗi lượt tương tác lại bổ sung dữ liệu, giúp thuật toán tiếp tục cá nhân hóa và tối ưu khả năng giữ chân người dùng.

Đây chính là điểm khiến thiết kế công nghệ trở thành trọng tâm của vụ kiện: không chỉ nội dung được đưa đến trẻ em, mà cả cách nền tảng khiến chúng tiếp tục ở lại.

Thông báo và thuật toán cùng tạo ra vòng lặp giữ chân

Ngoài hệ thống đề xuất và cuộn vô hạn, các bang còn chỉ ra những tính năng như thông báo liên tục và các cơ chế khuyến khích tương tác.

Thông báo về lượt thích, bình luận, người theo dõi hoặc tin nhắn tạo ra lý do để người dùng quay lại ứng dụng. Khi mở nền tảng, người dùng lại được tiếp cận với một luồng nội dung được thuật toán cá nhân hóa.

Như vậy, nền tảng không chỉ phản ứng với hành vi của người dùng mà còn chủ động tạo ra những thời điểm có khả năng kích thích hành vi tiếp theo.

Đây là sự khác biệt quan trọng giữa một hệ thống hiển thị nội dung thông thường và một nền tảng được xây dựng để tối ưu hóa retention, tức khả năng giữ chân người dùng.

Với người trưởng thành, đây vốn đã là một chủ đề gây tranh luận. Nhưng khi đối tượng là trẻ em, vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn bởi khả năng kiểm soát xung động và đánh giá hậu quả dài hạn của nhóm người dùng này vẫn đang phát triển.

Các nguyên đơn cho rằng Meta đã khai thác những đặc điểm đó để thúc đẩy mức độ sử dụng cao hơn. 

"Thuật toán gây nghiện" không phải một nút bấm

Cụm từ "thuật toán gây nghiện" dễ tạo ra cách hiểu rằng có một công nghệ được lập trình trực tiếp để khiến người dùng phụ thuộc vào mạng xã hội. Thực tế phức tạp hơn.

Không nhất thiết phải tồn tại một thuật toán có mục tiêu "gây nghiện". Điều đáng chú ý nằm ở sự kết hợp giữa mục tiêu tối ưu hóa, dữ liệu hành vi, hệ thống đề xuất và thiết kế giao diện.

Một người dùng xem lâu hơn một video có thể trở thành tín hiệu cho hệ thống. Nếu nhiều người có hành vi tương tự, mô hình có thể nhận diện xu hướng. Nếu nội dung tương tự tiếp tục tạo ra tương tác, hệ thống có động lực phân phối nó nhiều hơn.

Qua thời gian, nền tảng ngày càng hiểu rõ điều gì khiến từng người dùng dừng lại, tương tác và quay lại.

Đó là một vòng lặp được xây dựng hoàn toàn bằng dữ liệu.

Meta cho biết mức trách nhiệm tài chính mà công ty có thể phải đối mặt trong kịch bản bất lợi có thể lên tới 1.400 tỷ USD. Đây là ước tính do Meta đưa ra, không phải khoản tiền đã được tòa án tuyên.

Hiện tại, các bang tại Mỹ đang tìm kiếm những thay đổi đối với chính cách nền tảng hoạt động. Nếu những yêu cầu này được chấp nhận, Meta có thể phải điều chỉnh các cơ chế từng được xem là nền tảng của trải nghiệm mạng xã hội, từ xác minh độ tuổi đến thuật toán đề xuất và infinite scroll.

Điều đó sẽ đặt ra một tiền lệ mới: Tòa án không chỉ xem xét nội dung trên nền tảng mà có thể xem xét cả cách nền tảng được thiết kế để phân phối nội dung và giữ chân người dùng.

Trong nhiều năm, các công ty công nghệ cạnh tranh bằng khả năng thu hút và giữ chân người dùng. Nhưng khi đối tượng là trẻ em, mô hình tối ưu hóa sự chú ý có thể phải đối mặt với một giới hạn mới: Không phải mọi thứ thuật toán có khả năng tối ưu đều đồng nghĩa với việc doanh nghiệp nên tối ưu nó bằng mọi giá.

Vụ kiện vì thế đang đặt ngành công nghệ trước một câu hỏi căn bản về trách nhiệm thiết kế: Nếu doanh nghiệp xây dựng một hệ thống đủ thông minh để hiểu điều gì khiến người dùng tiếp tục ở lại, họ có thể vô can khi chính hệ thống đó khiến người dùng khó rời đi?

Câu trả lời của tòa án có thể không chỉ quyết định tương lai pháp lý của Facebook và Instagram, mà còn ảnh hưởng đến cách các nền tảng công nghệ thiết kế thuật toán, giao diện và mô hình giữ chân người dùng trong những năm tới.

Đỗ Tho