Máy lọc không khí có giúp giảm nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe do bụi mịn không?

1. Máy lọc không khí có thể giúp giảm đáng kể phơi nhiễm bụi mịn

Ô nhiễm không khí đang trở thành thách thức sức khỏe cộng đồng trên toàn cầu. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ô nhiễm không khí ngoài trời và trong nhà là nguyên nhân dẫn tới khoảng 7 triệu ca tử vong sớm mỗi năm.

Trong đó, bụi mịn PM2.5 được xem là tác nhân nguy hiểm nhất vì có kích thước chỉ bằng khoảng 1/30 đường kính sợi tóc, đủ nhỏ để đi sâu vào đường hô hấp và phổi; phơi nhiễm PM2.5 có liên quan đến nhiều tác động bất lợi đối với sức khỏe tim mạch, hô hấp và một số hệ cơ quan khác.

Ở Việt Nam, đặc biệt tại các đô thị lớn, vào những thời điểm ô nhiễm không khí gia tăng, chỉ số chất lượng không khí (AQI) có thể ở mức xấu hoặc rất xấu. Điều này khiến nhu cầu sử dụng máy lọc không khí tăng mạnh.

Tuy nhiên, câu hỏi được nhiều người quan tâm là: Máy lọc không khí có thực sự giúp bảo vệ sức khỏe trước bụi mịn hay chỉ là giải pháp mang tính tâm lý? Các hướng dẫn và tổng quan bằng chứng mới nhất từ Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Hoa Kỳ (National Academies), NIH và CDC Hoa Kỳ cho thấy câu trả lời là có nhưng với một số điều kiện quan trọng.

2. Máy lọc không khí giúp giảm bụi mịn trong nhà như thế nào?

Máy lọc không khí hoạt động bằng cách hút không khí trong phòng đi qua hệ thống lọc rồi trả lại không khí đã được làm sạch. Loại được nghiên cứu nhiều nhất hiện nay là máy sử dụng màng lọc HEPA (High-Efficiency Particulate Air).

Theo CDC Hoa Kỳ, bộ lọc HEPA có thể loại bỏ phần lớn các hạt bụi lơ lửng trong không khí, bao gồm bụi mịn, khói cháy, phấn hoa, bào tử nấm và nhiều loại hạt khác. Vì vậy, CDC khuyến cáo máy lọc HEPA có thể được sử dụng để tăng cường làm sạch không khí trong nhà, đặc biệt ở những nơi có nguy cơ ô nhiễm cao hoặc có người dễ bị tổn thương như người cao tuổi, trẻ nhỏ và người mắc bệnh hô hấp.

Báo cáo toàn diện năm 2024 của Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ cũng khẳng định các thiết bị lọc không khí di động là một trong những biện pháp hiệu quả nhất để giảm nồng độ PM2.5 trong không gian kín khi không thể loại bỏ hoàn toàn nguồn ô nhiễm.

Máy lọc không khí giúp giảm bụi mịn nhưng không kiểm soát được nguồn ô nhiễm.

3. Những ai có thể hưởng lợi nhiều nhất?

Các nhóm sau có khả năng thu được lợi ích nhiều hơn:

Người mắc hen phế quản.
Người bị COPD.
Người mắc bệnh tim mạch.
Trẻ nhỏ.
Người cao tuổi.
Phụ nữ mang thai.
Người sống gần đường giao thông lớn hoặc khu công nghiệp.

Gia đình thường xuyên chịu ảnh hưởng của khói cháy rừng hoặc ô nhiễm không khí kéo dài.

4. Một số hiểu lầm phổ biến về máy lọc không khí

Hiểu lầm 1 - Có máy lọc thì không cần quan tâm đến thông gió: Chưa chính xác. Máy lọc không khí không thay thế hoàn toàn việc kiểm soát nguồn ô nhiễm và thông gió phù hợp. Việc kết hợp thông gió phù hợp với hệ thống lọc sẽ giúp cải thiện chất lượng không khí hiệu quả hơn. Tuy nhiên, khi chất lượng không khí ngoài trời ở mức xấu, cần hạn chế mở cửa đưa không khí ô nhiễm vào nhà.

Hiểu lầm 2 - Máy nào cũng giống nhau:Không đúng. Hiệu quả phụ thuộc vào có sử dụng màng lọc HEPA hay không; công suất phù hợp diện tích phòng; chỉ số lưu lượng khí sạch (CADR); bảo dưỡng và thay lõi lọc đúng thời gian.

Hiểu lầm 3 - Máy lọc xử lý được mọi chất ô nhiễm:Không hoàn toàn. Máy HEPA rất hiệu quả với hạt bụi. Tuy nhiên không loại bỏ tốt khí độc; không xử lý hoàn toàn mùi; không thay thế việc loại bỏ nguồn ô nhiễm như hút thuốc trong nhà, đốt nhang, đun nấu nhiều khói hoặc nấm mốc. Nếu cần xử lý khí và hợp chất hữu cơ bay hơi (VOC), thiết bị phải có thêm lớp than hoạt tính hoặc công nghệ phù hợp.

5. Muốn bảo vệ sức khỏe, không nên chỉ dựa vào máy lọc không khí

Các tổ chức y tế đều thống nhất rằng kiểm soát nguồn ô nhiễm luôn là ưu tiên hàng đầu. Người dân nên thực hiện các điều sau:

Không hút thuốc trong nhà.
Hạn chế đốt hương, nến hoặc bếp than trong không gian kín.
Bật máy hút mùi khi nấu ăn.
Vệ sinh nhà cửa thường xuyên.
Theo dõi chỉ số AQI hằng ngày.
Đóng cửa khi ô nhiễm ngoài trời ở mức cao.
Đeo khẩu trang đạt chuẩn khi phải ra ngoài trong những ngày nhiều bụi mịn.
Kết hợp máy lọc không khí nếu điều kiện cho phép.

Đây là chiến lược được đánh giá mang lại hiệu quả bảo vệ sức khỏe cao hơn so với chỉ sử dụng máy lọc đơn lẻ.

Các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy máy lọc không khí, đặc biệt là loại sử dụng màng lọc HEPA, có thể làm giảm đáng kể nồng độ bụi mịn PM2.5 trong nhà. Đây là bằng chứng khá chắc chắn. Tuy nhiên, việc giảm nguy cơ mắc bệnh hoặc cải thiện sức khỏe lâu dài vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu. Máy lọc không khí không phải "lá chắn" tuyệt đối mà là một phần trong chiến lược bảo vệ sức khỏe trước ô nhiễm không khí.

Người dân, đặc biệt là trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mắc bệnh tim mạch hoặc bệnh hô hấp, nên kết hợp máy lọc không khí với các biện pháp giảm nguồn ô nhiễm, thông gió hợp lý và theo dõi chất lượng không khí để giảm phơi nhiễm bụi mịn một cách hiệu quả nhất.

ThS.BS. Nguyễn Thị Bích Ngọc