Mãn nhãn xem Odyssey trên màn ảnh

Nhà nghiên cứu, nhà văn, dịch giả Nhật Chiêu và Tiến sĩ Hồ Khánh Vân (Khoa Văn học và Ngôn ngữ, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) tại buổi chiếu và thảo luận phim The Odyssey: Sử thi, huyền thoại và ngôn ngữ điện ảnh.

Tại buổi chiếu và thảo luận phim The Odyssey: Sử thi, huyền thoại và ngôn ngữ điện ảnh vừa diễn ra, Nhà nghiên cứu, nhà văn, dịch giả Nhật Chiêu và Tiến sĩ Hồ Khánh Vân (Khoa Văn học và Ngôn ngữ, Trường đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) đã có những phân tích sâu sắc giúp người yêu điện ảnh hiểu hơn về sự vĩ đại của nguyên tác sử thi cùng tuyệt phẩm điện ảnh rất ấn tượng này.

Cảm hứng từ một sử thi vĩ đại

Bộ phim The Odyssey lấy cảm hứng từ một sử thi vĩ đại của thi sĩ mù Homer. Nhân vật chính là Odysseus, vua xứ Ithaca, sau chiến thắng thành Troy, ông cùng đoàn quân của mình trở về quê hương. Nhưng hải trình trở về với người vợ Penelope và con trai Telemachus của ông kéo dài cả 10 năm khi phải trải qua những cơn thịnh nộ của bão tố, thử thách của thần linh, cùng quái vật, phù thủy… Chính qua hành trình sinh tử ấy, bản lĩnh, trí tuệ và phẩm chất của Odysseus càng được khẳng định.

Trong khi đó, ở quê nhà Ithaca suốt 20 năm chờ đợi, người vợ Penolope không chỉ thủy chung mà còn rất bản lĩnh bảo vệ ngôi vua trước âm mưu của hàng chục kẻ cơ hội cầu hôn bà nhằm lên ngôi. Người con Telemachus trưởng thành hơn từng ngày trong hành trình tìm kiếm thông tin về cha.

Tác phẩm sử thi Odyssey không chỉ chạm vào chiều sâu ký ức nhân loại mà còn chạm vào chiều sâu ký ức của nhà nghiên cứu Nhật Chiêu khi ông đã gắn bó, tìm hiểu, nghiên cứu về Odyssey suốt 75 năm. Ông cho biết: “Có thể nói, văn học nhân loại bắt nguồn từ Odyssey. Tất nhiên, có nhiều nguồn cổ hơn nữa nhưng Odyssey cách chúng ta 3 ngàn năm, là một tác phẩm được bảo tồn tốt nhất, tác phẩm hoàn chỉnh đầu tiên của nhân loại. Còn những trích đoạn, những mảnh rời của quá khứ trước đó thì không hoàn chỉnh. Với tư cách là tác phẩm hoàn chỉnh đầu tiên, Odyssey đã truyền cảm hứng hàng ngàn năm và vô số những tác giả khác chịu ảnh hưởng từ Odyssey”.

Nhà nghiên cứu Nhật Chiêu chia sẻ thêm: Odysseus là nhân vật đa mưu túc trí, nhân vật trí tuệ nhất trong những anh hùng của sử thi, một nhân vật hùng tráng nhất và cũng trữ tình nhất, bi thảm nhất, gây cho chúng ta xúc động nhất. Hành trình của Odysseus không phải là hành trình của một cá nhân mà là hành trình của con người. Đây là nhân vật đa dạng nhất, nhân vật “người” nhất, trong Odysseus có hình ảnh một người cha lý tưởng, một người chồng lý tưởng, một người tình lý tưởng, một chiến binh lý tưởng, một người yêu nước lý tưởng… Cả một thế giới, nhân gian nằm trong Odyssey. Muốn kiếm tất cả hình ảnh lý tưởng mà cuộc đời tìm kiếm thì đó là Odysseus. Vĩ đại của tác phẩm là vậy và không thể hiểu tại sao tác phẩm ra đời cách đây 3 ngàn năm có thể mang lại cái nhìn thấu suốt con người, nhân gian đến nhường ấy.

Sự kế thừa và thăng hoa của tác phẩm điện ảnh

Christopher Nolan, một đạo diễn của thế kỷ XXI, cách thi sĩ mù Homer 3 ngàn năm, đã kể câu chuyện Odyssey bằng ngôn ngữ của điện ảnh vô cùng ấn tượng. Ở đó có sự kế thừa, đồng thời có những sáng tạo, thăng hoa trong tác phẩm của mình để gửi gắm những thông điệp nghệ thuật gắn với đời sống đương đại.

Nghệ thuật của sử thi Odyssey của Homer được đạo diễn Christopher Nolan kế thừa trong bộ phim là lối kể chuyện không theo tuyến tính, trật tự thời gian, thay vào đó luôn luôn “vào nửa chừng” - lúc chàng Odysseus đang ở năm thứ 7 với nàng tiên. Theo nhà nghiên cứu Nhật Chiêu, đây là cách nhập đề vô cùng hiện đại ở thời điểm cách đây 3 ngàn năm.

Một trong những phân cảnh đáng chú ý của phim là trong “cơn say chiến thắng” ở thành Troy, các chiến binh Hy Lạp bắt những người phụ nữ để cưỡng bức. Một người phụ nữ phản đối đã bị hành hình. Lúc này, đạo diễn để hình ảnh bức tượng Athena đổ ập xuống. Phân tích đoạn này, nhà nghiên cứu Nhật Chiêu cho biết: Cách thức biểu đạt này chỉ có thể xuất hiện bằng ngôn ngữ điện ảnh: ngôn ngữ của hình. Khi đầu người dân vô tội rơi xuống thì tượng thần Athena - nữ thần chiến thắng cũng sụp đổ, điều đó có nghĩa là chiến thắng không còn vinh quang. Đây là sự tài tình của ngôn ngữ điện ảnh mà ngôn từ không thể diễn đạt được như cách phim ảnh thể hiện.

Tiến sĩ Hồ Khánh Vân chia sẻ: “Đoạn này thực sự xúc động vì khi xem, tôi nghĩ đến thân phận người nữ, về sự tương đồng giữa cái đầu cô gái và cái đầu của tượng thần Athena. Nhưng khi hiểu thêm mối quan hệ có tính bảo trợ giữa Athena và Odysseus trong sử thi như nhà nghiên cứu Nhật Chiêu phân tích, tôi hiểu thêm một lớp nghĩa sâu hơn: Khi tượng thần Athena rơi đầu xuống, điều đó cũng có nghĩa là toàn bộ những trận chiến (hầu hết do nam giới tiến hành) đều trở nên vô nghĩa, vì đầu của vị thần bảo trợ đã rơi xuống bậc thềm. Chiến tranh đã sụp đổ. Trong nghệ thuật điện ảnh, đó là thủ pháp cắt dựng mang tính đồng hiện để soi chiếu 2 hệ hình tượng, tạo nên tính đối sánh trực quan sống động, mang lại nhiều chiều sâu liên tưởng qua các lớp văn bản”.

Hoặc phân cảnh Odysseus trở về sau 20 năm xa quê, không ai còn nhận ra ông, trừ người vú già và con chó. Trong đó, con chó già nằm thoi thóp cố vẫy đuôi ra tín hiệu mừng chủ nhân của mình bằng tất cả tàn lực rồi ra đi mãi mãi, có sức lay động mạnh mẽ đối với người xem.

Theo Tiến sĩ Hồ Khánh Vân, trong nghệ thuật cải biên, bộ phim này đã đưa được không khí sử thi từ những khúc ca của Homer. “Tôi rất ấn tượng cách làm âm thanh. Trong rất nhiều bộ phim khác, Nolan cũng luôn chú trọng đến yếu tố này và âm thanh bao giờ cũng là một phần rất đặc sắc bên cạnh ngôn ngữ hình ảnh trong phim của ông. Ở phim này, tính sử thi thể hiện ở những trường cảnh, những cảnh lớn máy quay đặt từ trên cao, góc máy rộng, nhưng cũng được tạo dựng thông qua những lớp âm thanh mang âm hưởng tiếng trống trận thúc giục, mạnh mẽ, dữ dội. Cái hay nằm ở chỗ, âm thanh không chỉ mang tính hùng mạnh, cường tráng mà còn pha lẫn bi thương, mang tính tráng ca… Đó chính là cái tài của đạo diễn” - Tiến sĩ Hồ Khánh Vân nhấn mạnh.

Các diễn giả cũng chia sẻ thêm, cái nhìn bi tráng cũng là một khuynh hướng của bộ phim để chúng ta nhìn các vấn đề trong thiên anh hùng ca ở góc độ đa chiều, nhất là trong các vấn đề liên quan đến chiến tranh. Chẳng hạn, hình tượng ngựa gỗ thành Troy vốn hiện lên oai hùng thì lại được tái hiện với trạng thái chông chênh, cô lẻ giữa nền trời đêm xanh đen u sầu.

Xem The Odyssey trong gần 3 giờ, chìm đắm trong thế giới huyền thoại bi tráng, với những màn rượt đuổi, chiến đấu hồi hộp, nghẹt thở; những màn biến hóa ghê sợ của phù thủy, quái vật; những cảm xúc sâu lắng của tình vợ chồng, cha con, tình đồng đội… để yêu thêm những câu chuyện sử thi cổ xưa của nhân loại. Đây thực sự là một món quà mùa hè ý nghĩa cho chúng ta.

Một phân cảnh biển khơi trong trailer The Odyssey.

Thùy Trang