Mạch nguồn quan họ từ mỗi nếp nhà

Gia đình yêu quan họ

Ở miền quan họ, có nhiều đứa trẻ thuộc lời những câu hát "Ngồi tựa mạn thuyền", "Cây trúc xinh"... trước khi biết đọc, biết viết. Bởi, chúng được sinh ra và lớn lên trong các gia đình yêu quan họ. Đó luôn là nơi đầu tiên gieo vào lòng mỗi người tình yêu dân ca mượt mà, đằm thắm; là chiếc nôi gìn giữ để mạch nguồn quan họ âm thầm tiếp nối qua từng thế hệ.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Nạp (thứ hai từ trái sang) truyền dạy quan họ cho các con, cháu.

Bốn thế hệ trong gia đình Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Nạp (sinh năm 1947), tổ dân phố Nghi Sơn (phường Vân Hà) đều biết hát quan họ. Mỗi người một công việc nhưng đều chung niềm say mê câu hát cổ. Tuổi thơ nghệ nhân Nguyễn Thị Nạp gắn với lời ru, câu hát của mẹ là cụ Nguyễn Thị Toàn và những lần theo chân các liền chị trong làng đi hát hội. Từng câu hát được bà ghi nhớ bằng khả năng cảm thụ tự nhiên và niềm yêu thích. Yêu quan họ, bà chăm chỉ học chữ để tự ghi chép lời hát, học thêm nhiều bài bản. Lớn lên, sau mỗi buổi làm đồng, bà lại cùng bạn bè hát đối đáp rồi lặn lội tìm đến các nghệ nhân để học cách lấy hơi, nhả chữ, luyến láy.

Ở nhiều làng quan họ cổ trên địa bàn tỉnh, việc trao truyền di sản cũng diễn ra tự nhiên trong mỗi nếp nhà. Không ít gia đình có hai, ba, thậm chí bốn thế hệ cùng biết hát, cùng tham gia các câu lạc bộ quan họ và cứ có dịp là quây quần luyện tập, trình diễn để những câu hát cổ không bị mai một theo thời gian.

Gần 70 năm gắn bó với quan họ cũng là chừng ấy năm bà miệt mài gìn giữ di sản, truyền dạy cho lớp trẻ và con cháu trong gia đình. Nghệ nhân Nguyễn Thị Nạp cho biết: "Tôi hát cho con cháu nghe và phân tích về những nét hay, nét đẹp, ý nghĩa của từng câu hát, lối ứng xử của người quan họ. Hát quan họ lời cổ không nhạc đệm rất khó, phải kiên trì luyện tập mới thể hiện được chất “vang, rền, nền, nảy”. Nhờ sự tâm huyết của bà, của mẹ, ba con gái và cháu ngoại của bà Nạp đều hát hay, tham gia sinh hoạt Câu lạc bộ Quan họ của làng, thường xuyên biểu diễn, giao lưu với các liền anh, liền chị nhiều nơi.

Chị Nguyễn Thị Tú, con gái thứ hai của bà chia sẻ: "Từ nhỏ, mấy chị em đã quen với tiếng hát của mẹ cất lên mỗi tối, rồi những khi theo mẹ đi sinh hoạt câu lạc bộ, hát hội đầu xuân. Ban đầu chỉ hát theo nhưng càng lớn càng hiểu rằng mỗi câu quan họ không chỉ là lời ca mà còn là cách ứng xử, là đạo nghĩa, cốt cách của người Kinh Bắc". Bởi vậy, dù cuộc sống hiện đại có nhiều loại hình nghệ thuật hấp dẫn, các thành viên trong đại gia đình vẫn dành thời gian tập luyện, tham gia các canh hát, hội diễn và tiếp tục truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Theo bà Dương Thị Hoài Thu, Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Vân Hà, các nghệ nhân tại địa phương là những "báu vật nhân văn sống" vẫn hằng ngày trao truyền di sản cho con cháu và cộng đồng. Dưới những mái nhà ấy không chỉ lưu giữ các làn điệu cổ mà còn gìn giữ lề lối ứng xử, nghĩa tình của người quan họ, để tình yêu di sản được nuôi dưỡng và tiếp nối tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Ở nhiều làng quan họ cổ, việc trao truyền di sản cũng diễn ra tự nhiên trong mỗi nếp nhà. Không ít gia đình có hai, ba, thậm chí bốn thế hệ biết hát, cùng tham gia các câu lạc bộ quan họ và cứ có dịp là quây quần luyện tập, trình diễn để những câu hát cổ không bị mai một theo thời gian. Điều đó đã tạo nên một "mạch ngầm" bền bỉ, giúp quan họ không chỉ hiện diện trong lễ hội mà còn trở thành một phần của đời sống hằng ngày.

Không gian bảo tồn di sản

Không chỉ trao truyền quan họ cho con cháu trong gia đình, nhiều nghệ nhân còn mở rộng cánh cửa ngôi nhà mình để cộng đồng cùng gìn giữ di sản. Chị em Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm và Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Sang ở tổ dân phố Viêm Xá (phường Kinh Bắc) là điển hình. Lớn lên trong không gian quan họ, cả hai sớm gắn bó với những làn điệu cổ và luôn trăn trở làm sao để những giá trị quý của di sản không bị mai một.

Chị em Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Thị Thềm (bên phải) và Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Sang.

Từ tình yêu ấy, hai chị em đã dày công sưu tầm tư liệu, hiện vật và đầu năm 2022 chính thức thành lập Thư viện Quan họ Sang Thềm tại nhà riêng - một không gian lưu giữ, bảo tồn và lan tỏa giá trị quan họ đến cộng đồng. Tại đây trưng bày hàng nghìn tư liệu, sách báo, băng ghi âm, đĩa hát, hình ảnh và hiện vật về dân ca quan họ. Không chỉ là nơi lưu giữ ký ức, Thư viện còn trở thành điểm hẹn của các nghệ nhân, nhà nghiên cứu, học sinh, sinh viên và du khách trong, ngoài nước đến tìm hiểu về di sản. Mỗi cuốn sách, mỗi bức ảnh, bản ghi âm đều chứa đựng tình yêu, sự nâng niu và trách nhiệm của những người trọn đời dành tâm huyết cho quan họ.

Trong ngôi nhà ấy, cùng với kho hiện vật, những câu hát được cất lên mỗi ngày, những làn điệu cổ vẫn được kiên trì truyền dạy cho lớp trẻ. Bởi với các nghệ nhân, lưu giữ tư liệu mới chỉ là giữ "phần xác", còn để quan họ thực sự sống được thì phải có người hát, người hiểu và tiếp nối. Hiện tổ dân phố Viêm Xá có gần 5 nghìn nhân khẩu, trong đó khoảng một nửa số người biết hát quan họ. Tại đây, hàng chục gia đình có ba, bốn thế hệ cùng say mê những làn điệu cổ như gia đình các Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú: Ngô Thị Nhi, Nguyễn Thị Các, Trần Thị Phụng...

Quan họ được UNESCO ghi danh không chỉ bởi những làn điệu cổ đặc sắc mà còn bởi sức sống trong cộng đồng. Sức sống ấy hôm nay vẫn bắt đầu từ những điều bình dị nhất: Tiếng hát của bà, lời dạy của mẹ, buổi tập của con cháu dưới một mái nhà. Khi mỗi nếp nhà còn giữ được câu hát quan họ, mạch nguồn di sản vẫn sẽ tiếp tục chảy mãi qua các thế hệ. Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có khoảng 260 làng quan họ thực hành và hơn 600 câu lạc bộ quan họ với gần 10 nghìn hội viên.

Theo lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, mỗi gia đình nghệ nhân chính là chiếc nôi nuôi dưỡng lớp kế cận, là những "địa chỉ đỏ" trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Điều quý nhất mà các gia đình ấy mang lại không chỉ là những người biết hát, hát đúng, hát hay mà còn là sự tiếp nối của một nếp sống văn hóa. Trong mỗi mái nhà, con cháu học cách yêu quê hương, kính trọng người đi trước, gìn giữ lề lối ứng xử của người quan họ. Chính sự trao truyền tự nhiên ấy đã giúp di sản phát triển bền vững trong đời sống.

Vi Lệ Thanh