Lý giải trạng thái 'lên đồng' khi ném rổ của huyền thoại LeBron James

Tác giả: Steward I. Donaldson, Matthew Dubin / NXB Trẻ

Dòng chảy - Khi bạn ở phiên bản tốt nhất

Trong cuốn sách này, hai nhà tâm lý học Stewart I. Donaldson và Matthew Dubin tiếp nối lý thuyết của Mihaly Csikszentmihalyi về “dòng chảy” - trạng thái con người hoàn toàn đắm chìm vào một hoạt động đến mức quên thời gian và mọi mệt mỏi. Đây là chìa khóa giúp con người sống trọn vẹn, tập trung và hạnh phúc giữa thế giới ngày càng phức tạp và biến động không ngừng.

Lý giải trạng thái 'lên đồng' khi ném rổ của huyền thoại LeBron James

Khi cơ thể và tâm trí trở nên hoàn toàn đồng điệu, mục tiêu rõ ràng cả về chi tiết và tổng thể, LeBron James và nhiều vận động viên khác có thể đạt được hiệu suất cao hơn.

Huyền thoại LeBron James chia sẻ bản thân giống như đang sở hữu một siêu năng lực khi trận đấu diễn ra. Ảnh: NBA Entertainment.

“Cơ thể con người có khả năng thực hiện hàng trăm chức năng khác nhau - nhìn, nghe, chạm, chạy, bơi, ném, bắt, leo núi, hay chui vào hang động, ấy là còn chưa kể hết - và mỗi chức năng đều có thể tương ứng với trải nghiệm dòng chảy” (Csikszentmihalyi, 1990, tr. 95).

Hiếm có lĩnh vực nào trong đời sống mang lại trạng thái dòng chảy mãnh liệt như khi ta kết hợp các chức năng của cơ thể với cấu trúc và tính cạnh tranh của thể thao. Các nhà nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng dòng chảy ở vận động viên có liên quan đến hiệu suất cao hơn, sự tự tin nhiều hơn và cảm giác mọi hành động trở nên “dễ dàng” hay “tự động” ​​(Harris và cộng sự, 2017; Jackson và Roberts, 1992; Keller và Landhäußer, 2012; Nakamura và Csikszentmihalyi, 2002; Nicholls và cộng sự, 2015).

Khi bắt bóng ngoài vòng ba điểm rồi nhìn vào rổ mà ném bóng, huyền thoại bóng rổ Stephen Curry của đội Golden State Warriors cho biết mục tiêu của anh hết sức rõ ràng: “Tôi sẽ ném vào”. Ngay khoảnh khắc đó, chẳng còn điều gì khác quan trọng. Có những lúc anh tự tin đến mức quay lưng chạy về sân nhà trước khi bóng rơi vào rổ.

Anh miêu tả những khoảnh khắc ấy “là lúc mà mọi thứ như được cài chế độ tự động. Có một sự hợp lực hoàn hảo giữa mọi việc bạn muốn làm. Ngay cả ý định của bạn cũng được môi trường xung quanh ủng hộ. Tựa như mọi thứ đều đang đi đúng hướng cùng lúc và bạn như lạc trôi vào khoảnh khắc ấy” (Caldwell, 2023).

Một số huyền thoại bóng rổ vĩ đại nhất mọi thời đại đã miêu tả trạng thái dòng chảy. Kobe Bryant, huyền thoại quá cố của đội Lakers, từng nói tương tự về trạng thái “vào guồng”: “Một khi đã vào guồng, bạn trở nên hoàn toàn tự tin... Mọi thứ như chậm lại. Bạn thật sự không để tâm đến những gì đang diễn ra. Bạn phải cố gắng duy trì trạng thái đó và không để điều gì phá vỡ nhịp điệu ấy” (Vaughn và cộng sự, 2017).

Năm 2024, sau khi dẫn dắt đội Lakers lội ngược dòng thắng 21 điểm trong hiệp 4, LeBron James cũng miêu tả trạng thái hóa thân vào dòng chảy: “Tôi cháy hết mình và chơi như lên đồng. Ai từng trải qua trạng thái đó đều hiểu. Có cảm giác như bạn ném gì cũng vào rổ... Ước gì có thể ở trong trạng thái đó mãi, nhưng rồi nó sẽ kết thúc khi trận đấu khép lại. Nhưng trong lúc ấy, bạn chẳng cảm thấy gì, cứ như đang sở hữu một siêu năng lực” (Linn, 2024).

Từ nghiệp dư đến chuyên nghiệp, cá nhân hay đồng đội, có lẽ thể thao là mảnh đất màu mỡ nhất cho trải nghiệm dòng chảy. Khi cơ thể và tâm trí trở nên hoàn toàn đồng điệu, mục tiêu rõ ràng cả về chi tiết và tổng thể, nhận được phản hồi tức thì trong từng bước, thì việc hóa thân vào dòng chảy gần như là tất yếu.

Steward I. Donaldson, Matthew Dubin / NXB Trẻ