Lý do ông Trump bất ngờ đổi giọng từ ra tối hậu thư đến thúc đẩy đàm phán với Iran

Tổng thống Trump bất ngờ đổi giọng

Khi Tổng thống Donald Trump rời Washington tới Florida vào tuần trước, việc chấm dứt xung đột với Iran dường như chưa nằm trong ưu tiên của ông.

“Không ai nói đến ngừng bắn khi bạn đang áp đảo hoàn toàn đối phương”, ông Trump phát biểu hôm 20/3 tại bãi cỏ phía Nam Nhà Trắng trước khi lên trực thăng rời đi. Chỉ trong 3 ngày, sau một tối hậu thư và một vài cuộc trao đổi với một quan chức bí ẩn tại Tehran, ông Trump đã thay đổi quan điểm.

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh: Reuters

“Họ muốn đạt thỏa thuận và chúng tôi sẽ giải quyết điều đó”, ông Trump tuyên bố trước đám đông tại Memphis, bang Tennessee hôm 23/3.

Sự đảo chiều nhanh chóng này, cùng với các cuộc đàm phán hòa bình được cho là đang tiến triển, đánh dấu một thay đổi đột ngột trong cách tiếp cận của chính quyền Mỹ đối với cuộc chiến, sau khi ông Trump tối 21/3 còn đe dọa tấn công các nhà máy điện của Iran nếu eo biển Hormuz không được mở lại trong vòng 48 giờ.

Hiện thậm chí còn xuất hiện đề xuất để Pakistan đăng cai một cuộc gặp giữa Mỹ và Iran vào cuối tuần này, với khả năng Phó Tổng thống JD Vance tham dự, theo hai nguồn tin.

Sự thay đổi lập trường của Washington diễn ra sau khi các đồng minh vùng Vịnh cảnh báo rằng việc tấn công các cơ sở điện dân sự tại Iran có thể dẫn tới leo thang nghiêm trọng. Thông báo về đàm phán, được đưa ra chỉ hai giờ trước khi thị trường Mỹ mở cửa hôm 23/3, đã khiến Phố Wall tăng điểm, trong khi giá dầu Brent giảm mạnh, hai yếu tố vốn gây nhiều sức ép đối với ông Trump và các cố vấn.

Tuy nhiên, việc ai thực sự đang đàm phán, hoặc liệu các cuộc trao đổi có thực sự diễn ra hay không nhanh chóng trở thành vấn đề gây tranh cãi. Ông Trump từ chối tiết lộ danh tính quan chức Iran mà các đặc phái viên Mỹ đang tiếp xúc, chỉ mô tả đây là một nhân vật “có uy tín”. Trong khi đó, việc Mỹ tiếp tục điều thêm lực lượng thủy quân lục chiến tới Trung Đông càng làm dấy lên hoài nghi về mức độ thực chất của các cuộc đàm phán.

Về phía Iran, Tehran phủ nhận mọi cuộc tiếp xúc và cho rằng ông Trump đã lùi bước trước lời đe dọa vì lo ngại khả năng trả đũa. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf viết trên nền tảng X: “Không có cuộc đàm phán nào với Mỹ”, đồng thời cho rằng việc hoãn tấn công hạ tầng điện chỉ nhằm “thoát khỏi thế bế tắc mà Mỹ và Israel đang mắc phải”.

Dù vậy, các tuyên bố phủ nhận này được cho là khá thận trọng và không hoàn toàn bác bỏ khả năng hai bên đã trao đổi thông điệp gián tiếp nhằm thăm dò khả năng nối lại đàm phán.

Nhiều kênh trung gian thúc đẩy đàm phán Mỹ - Iran

Theo 5 nguồn thạo tin, nhiều quốc gia đang tích cực đóng vai trò trung gian nhằm thúc đẩy một thỏa thuận giữa Mỹ và Iran trong bối cảnh tác động của xung đột lan rộng toàn cầu. Các nguồn tin này cho biết chưa có cuộc đàm phán trực tiếp nào giữa hai bên kể từ khi chiến sự bùng phát, bất chấp tuyên bố của Tổng thống Donald Trump.

Nhà Trắng từ chối cung cấp chi tiết về các cuộc thảo luận mà ông Trump cho biết do các đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner dẫn dắt.

“Đây là các cuộc trao đổi ngoại giao nhạy cảm và Mỹ sẽ không đàm phán thông qua báo chí. Tình hình đang diễn biến nhanh và mọi suy đoán về các cuộc gặp không nên được coi là kết luận cho đến khi Nhà Trắng chính thức công bố”, Thư ký báo chí Karoline Leavitt cho biết.

Theo các nguồn tin, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Oman đang tham gia các nỗ lực trung gian. Các hoạt động ngoại giao này nhằm đạt được lệnh ngừng bắn cũng như bảo đảm hành lang an toàn cho tàu thuyền qua eo biển Hormuz.

Hai nguồn tin khu vực cho biết Mỹ đã chuyển tới phía Iran danh sách 15 yêu cầu thông qua Pakistan, song chưa rõ Tehran có chấp nhận bất kỳ điều khoản nào hay không. Một nguồn tin nhận định nhiều nội dung trong đó “gần như không thể” chấp nhận được với Iran, trong khi nguồn tin còn lại cho rằng các điểm này tương tự đề xuất mà Mỹ từng đưa ra trong các cuộc đàm phán năm ngoái. Ông Trump cũng đề cập tới đề xuất 15 điểm này khi tuyên bố hai bên đã đạt được “những điểm đồng thuận quan trọng”.

Các nguồn tin cho biết Pakistan đang xây dựng đề xuất và tham gia trung gian, trong khi Oman duy trì kênh trao đổi thông điệp giữa hai bên liên quan tới eo biển Hormuz. Ai Cập cũng được mô tả là đang triển khai các nỗ lực ngoại giao tích cực.

Pakistan đã củng cố quan hệ với chính quyền ông Trump trong năm qua, đồng thời duy trì tiếp xúc với Iran. Quốc gia này có đường biên giới dài với Iran và phụ thuộc khoảng 90% nguồn dầu đi qua eo biển Hormuz, nên xung đột ảnh hưởng trực tiếp tới lợi ích của Islamabad.

Theo một nguồn tin, phía Pakistan có sự tham gia của người đứng đầu cơ quan tình báo, Trung tướng Asim Malik, trong các cuộc trao đổi với các đặc phái viên Witkoff và Kushner.

“Nếu hai bên đồng ý, Pakistan luôn sẵn sàng đăng cai đàm phán”, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Pakistan Tahir Hussain Andrabi cho biết.

Ngoài ra, hàng loạt cuộc điện đàm giữa Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan với các đối tác, bao gồm Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi và Ngoại trưởng Ai Cập Badr Abdelatty cũng đã diễn ra. Ông Fidan cũng đã trao đổi với ông Witkoff vào ngày 22/3.

Một nguồn tin khu vực nhận định chính quyền Mỹ đang sử dụng nhiều kênh trung gian để bảo đảm thông điệp được chuyển tải đầy đủ tới các nhân vật chủ chốt tại Tehran, đồng thời cho rằng việc chấm dứt xung đột sẽ là một quá trình kéo dài.

“Ngoại giao đang diễn ra liên tục, với nhiều đề xuất song song. Bản chất của ngoại giao là linh hoạt và liên tục điều chỉnh”, một nguồn tin cho biết, đồng thời nhấn mạnh chưa có đề xuất nào đạt tới mức độ hoàn thiện hoặc được chấp nhận rộng rãi.

Một số chính phủ khác cũng xác nhận nắm được thông tin về các nỗ lực này. Thủ tướng Anh Keir Starmer cho biết London đã được thông báo về tiến trình đàm phán, sau cuộc điện đàm với ông Trump vào tối 22/3.

Các quan chức cấp cao trong chính quyền Mỹ, bao gồm ông Trump và Phó Tổng thống JD Vance, cũng đã liên hệ với Thủ tướng Benjamin Netanyahu trong ngày 23/3 nhằm bảo đảm Israel nắm được diễn biến, trong bối cảnh mục tiêu chiến tranh của Tel Aviv gần đây có dấu hiệu khác biệt với Washington.

Điều kiện của Mỹ và phản ứng của Iran

Trong lúc nói về các cuộc đàm phán được cho là đang diễn ra hôm 23/3, Tổng thống Donald Trump đã nêu một số nội dung trong đề xuất 15 điểm - phần lớn tương đồng với các yêu cầu của Mỹ trước chiến tranh.

“Họ sẽ không có vũ khí hạt nhân. Đó là điều số một”, ông Trump nói.

Ông Trump cũng cho biết Mỹ muốn tiếp quản lượng urani làm giàu cao của Iran, được cho là chôn sâu dưới cơ sở hạt nhân Isfahan - nơi đã bị Mỹ tuyên bố phá hủy trong một đợt không kích hồi tháng 6/2025. Theo hai nguồn tin khu vực, các nội dung khác trong đề xuất bao gồm hạn chế năng lực quốc phòng của Tehran, chấm dứt hỗ trợ cho các lực lượng ủy nhiệm và công nhận quyền tồn tại của Israel.

Phát biểu của ông Trump đánh dấu sự thay đổi đáng kể so với những tuần trước đó, khi ông nhiều lần bác bỏ khả năng nối lại đối thoại với Tehran, cho rằng Iran không nghiêm túc trong việc nhượng bộ và bộ máy lãnh đạo không đủ ổn định để trở thành đối tác đàm phán đáng tin cậy.

“Các lãnh đạo của họ đều đã không còn, theo những gì chúng tôi biết. Chúng tôi thậm chí không rõ đang làm việc với ai”, ông Trump nói tuần trước. Tối 20/3, dù khẳng định không quan tâm đến một lệnh ngừng bắn, ông Trump vẫn để ngỏ khả năng đối thoại: “Chúng tôi có thể trao đổi, nhưng tôi không muốn ngừng bắn”.

Một giờ sau, trên chuyên cơ Không lực Một tới Florida, ông viết trên mạng xã hội rằng ông đang cân nhắc “giảm nhiệt” cuộc chiến khi xung đột bước sang tuần thứ tư.

Tuy nhiên, đến tối hôm sau, giữa lúc tham dự các sự kiện và trao đổi với đội ngũ an ninh quốc gia, ông nhận thấy nỗ lực buộc Iran mở lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu toàn cầu, không đạt kết quả. Ông Trump đã đặt thời hạn 48 giờ trước khi đe dọa “xóa sổ” hệ thống điện của Iran.

Theo chính lời ông Trump, các cuộc trao đổi với Iran bắt đầu gần như cùng thời điểm ông đưa ra tối hậu thư tối 21/3. Tuy nhiên, các quan chức chính quyền xuất hiện trên truyền hình sáng 22/3 không cho thấy dấu hiệu rõ ràng về các cuộc đàm phán bí mật có thể khiến Tổng thống thay đổi lập trường.

“Đôi khi phải leo thang để hạ nhiệt”, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nói trên NBC.

Dù vậy, đe dọa nhằm vào hạ tầng dân sự của Iran đã khiến các nước vùng Vịnh lo ngại, nhanh chóng cảnh báo Washington rằng động thái này có thể đẩy xung đột lên một mức độ nguy hiểm mới.

Phía Iran dường như cũng phát tín hiệu tương tự, cảnh báo sẽ đáp trả bằng cách nhắm vào các cơ sở năng lượng và hạ tầng của các đồng minh Mỹ tại Trung Đông, bao gồm cả các nhà máy khử mặn - nguồn cung nước ngọt thiết yếu đối với nhiều quốc gia trong khu vực.

Một số đối tác của Mỹ cũng cho rằng việc phá hủy hạ tầng điện của Iran có thể gây hậu quả nghiêm trọng, làm suy yếu khả năng tái thiết sau chiến tranh. Trong khi các tín hiệu đối thoại gia tăng, vẫn chưa rõ ai sẽ là người đưa ra quyết định cuối cùng phía Iran nếu đạt được thỏa thuận. Dẫu vậy, ông Trump tỏ ra lạc quan rằng các nỗ lực có thể sớm mang lại kết quả.

“Cả cuộc đời tôi là đàm phán. Và với Iran, chúng tôi đã đàm phán từ lâu. Lần này, họ thực sự nghiêm túc”, ông Trump nói trước đám đông tại Memphis.

Những tính toán không như kỳ vọng của chính quyền ông Trump

Chiến dịch tấn công Iran ban đầu được thiết kế như một đòn tấn công chớp nhoáng. Tuy nhiên, thay vì sụp đổ, Iran đã thích nghi và nhanh chóng tái tổ chức lực lượng, biến xung đột thành một cuộc chiến kéo dài. Việc ám sát Đại giáo chủ Ayatollah Khamenei cùng các lãnh đạo cấp cao khác cũng được kỳ vọng sẽ gây hỗn loạn trong hệ thống chính trị Iran nhưng thực tế là quá trình kế nhiệm diễn ra nhanh chóng, chuỗi chỉ huy được duy trì và các hoạt động quân sự tiếp tục với mức gián đoạn tối thiểu.

Ông Daniel Benaim, chuyên gia Mỹ về Bán đảo Arab nói với ANI rằng Washington đã không lường trước được tốc độ Iran mở rộng xung đột trên phạm vi khu vực.

“Thực sự, ở một mức độ nào đó, các nhà ngoại giao Mỹ đã bị bất ngờ trước chính cuộc tấn công này vào Iran. Chúng tôi cũng bất ngờ khi bước đi mở màn của Iran lại là mở rộng xung đột theo nhiều hướng như vậy", ông Daniel Benaim cho hay. Các cuộc tấn công bằng tên lửa, UAV cùng sự leo thang trên toàn khu vực diễn ra gần như ngay lập tức.

Theo chuyên gia Benaim, chính quyền Mỹ không sẵn sàng về mặt tác chiến cho những hệ lụy sau đó.

“Tôi cho rằng đã có sự tính toán sai lầm khi mọi người đều biết đây là khả năng có thể xảy ra, nhưng dường như họ không chuẩn bị đầy đủ như cần thiết. Về việc bố trí lực lượng sẵn sàng để mở lại eo biển, điều đó đã mất vài ngày". Sự chậm trễ trong việc đảm bảo các tuyến hàng hải và sơ tán công dân đã cho thấy những khoảng trống này. Ban đầu, các cố vấn của Tổng thống Trump đã đánh giá thấp rủi ro đối với nguồn cung dầu toàn cầu.

“Giá dầu có tăng nhẹ rồi lại giảm", Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright nói. Tuy nhiên, các đe dọa của Iran nhằm vào tàu chở dầu đã làm gián đoạn vận tải biển, đẩy giá tăng vọt và kích hoạt lo ngại kinh tế toàn cầu.

Chuyên gia Benaim nói: “Tôi nghĩ ông Trump đã không hiểu tâm lý Iran bởi ngay cả khi bị dồn vào chân tường, họ vẫn sẽ không đầu hàng". Thay vì lùi bước, Tehran coi cuộc tấn công là mối đe dọa mang tính sống còn và leo thang đáp trả.

Những gì bắt đầu như một đòn tấn công cường độ cao, chỉ trong thời gian ngắn đã chuyển thành một cuộc xung đột kéo dài với chi phí ngày càng gia tăng. Iran tiếp tục nhắm vào hạ tầng năng lượng và các tài sản trong khu vực, trong khi Mỹ đối mặt áp lực kinh tế và quân sự ngày một lớn.

Ông Ali Larijani, Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Iran - người đã thiệt mạng vì đòn ám sát của Israel, trước đó từng nhấn mạnh lập trường của Tehran: “Eo biển Hormuz hoặc sẽ là eo biển của hòa bình và thịnh vượng cho tất cả, hoặc sẽ trở thành eo biển của thất bại và đau khổ đối với những kẻ hiếu chiến".

Kiều Anh/VOV.VN Tổng hợp