Lý do Australia quyết lấy lại cảng đã cho Trung Quốc thuê 99 năm

Cảng Darwin nằm ở cửa ngõ hàng hải chiến lược ở cực bắc Australia. Ảnh: ABC News.

Cảng Darwin - cửa ngõ hàng hải chiến lược ở cực bắc Australia - đang trở thành tâm điểm của một cuộc tranh luận gay gắt giữa Canberra và Bắc Kinh, khi Chính phủ Australia tuyên bố quyết tâm thu hồi quyền khai thác cảng từng được cho một công ty Trung Quốc thuê trong thời hạn 99 năm.

Việc Australia tuyên bố đưa cảng Darwin trở lại quyền kiểm soát trong nước đang làm dấy lên tranh cãi với Trung Quốc, phản ánh lo ngại an ninh và địa chính trị tại khu vực Ấn Độ Dương -Thái Bình Dương.

Thỏa thuận tranh cãi

Năm 2015, chính quyền Lãnh thổ Bắc Australia ký hợp đồng cho Tập đoàn Landbridge - doanh nghiệp tư nhân thuộc sở hữu của tỷ phú Trung Quốc Ye Cheng - thuê cảng Darwin trong thời hạn 99 năm, với giá trị 506 triệu AUD. Theo thỏa thuận, Landbridge nắm 80% cổ phần và quyền kiểm soát hoạt động cảng, trong khi chính quyền địa phương giữ phần còn lại.

Vào thời điểm đó, thương vụ không cần sự phê duyệt của chính phủ liên bang Australia. Lãnh thổ Bắc Australia xem đây là giải pháp nhằm cứu vãn một cơ sở hạ tầng đang xuống cấp nghiêm trọng, trong bối cảnh ngân sách địa phương hạn hẹp.

Ông Dave Tollner, khi đó là lãnh đạo cơ quan tài chính của Lãnh thổ Bắc, cho biết việc nâng cấp cảng bằng nguồn lực công sẽ tiêu tốn khoản kinh phí rất lớn, trong khi tư nhân có thể vận hành hiệu quả hơn.

Theo ông Tollner, có tới 33 nhà đầu tư bày tỏ sự quan tâm tới cảng Darwin, song đề nghị của Landbridge “cao hơn đáng kể so với bên đứng thứ hai”.

Cảng Darwin đã được Chính quyền Lãnh thổ Bắc Australia bán quyền khai thác cho tập đoàn Landbridge của Trung Quốc với giá 355 triệu USD vào năm 2015. Ảnh: Reuters.

Giới chức địa phương khi đó kỳ vọng sự tham gia của doanh nghiệp Trung Quốc sẽ mở ra các tuyến thương mại mới, đặc biệt cho các ngành chăn nuôi bò, khai khoáng và khí đốt - những trụ cột kinh tế của Lãnh thổ Bắc Australia.

Tuy nhiên, ngay sau khi thỏa thuận được ký kết, nhiều cơ quan an ninh Australia và các đồng minh đã bày tỏ lo ngại. Khi đó, Tổng thống Mỹ Barack Obama công khai chỉ trích việc để một công ty Trung Quốc kiểm soát cảng Darwin - nơi có ý nghĩa quan trọng đối với các hoạt động quân sự của Mỹ tại Australia.

Dù vậy, trong bối cảnh quan hệ Australia - Trung Quốc khi đó đang ở giai đoạn tương đối nồng ấm, chính phủ Canberra đánh giá rủi ro an ninh của thương vụ ở mức “có thể chấp nhận được”.

Quan điểm này dần thay đổi khi quan hệ song phương rơi vào căng thẳng trong những năm sau đó, đặc biệt liên quan đến các vấn đề thương mại, công nghệ, an ninh và ảnh hưởng chiến lược của Trung Quốc trong khu vực.

Cảng Darwin từ đó ngày càng được nhìn nhận không chỉ là một hạ tầng kinh tế, mà là một tài sản chiến lược gắn liền với lợi ích quốc phòng của Australia và các đồng minh.

Vị trí chiến lược then chốt ở phía bắc Australia

Cảng Darwin nằm đối diện căn cứ quốc phòng Darwin và là một trong những cảng nước sâu quan trọng nhất của Australia. Mỗi năm, cảng xử lý khoảng 4,5 triệu đơn vị hàng hóa, đóng vai trò trung tâm logistics cho các dự án dầu khí ngoài khơi và chuỗi cung ứng ở miền bắc nước này.

Đặc biệt, Darwin là nơi khoảng 2.000 lính thủy đánh bộ Mỹ luân phiên huấn luyện trong 6 tháng mỗi năm. Các căn cứ không quân gần cảng đang được mở rộng để tiếp nhận máy bay ném bom của Mỹ, trong bối cảnh Australia tăng cường hợp tác quốc phòng với Washington và London, nhất là sau khi ký kết thỏa thuận an ninh AUKUS.

Cảng Darwin được đánh giá có vị trí quan trọng đối với Australia. Ảnh: Darwin Port.

Theo giới phân tích, việc chính quyền Lãnh thổ Bắc trao quyền khai thác cảng cho Landbridge diễn ra chỉ vài năm sau khi Mỹ triển khai đợt lính thủy đánh bộ luân phiên đầu tiên tới Darwin, càng làm dấy lên những câu hỏi về tầm nhìn chiến lược dài hạn.

Tạp chí National Interest, khi phân tích cảng Darwin dựa trên học thuyết của nhà chiến lược hải quân Alfred Thayer Mahan, cho rằng địa điểm này đáp ứng đầy đủ ba tiêu chí cốt lõi của một vị trí chiến lược: vị trí địa lý, sức mạnh và nguồn lực hỗ trợ.

Darwin nằm ngay bên ngoài “chuỗi đảo thứ nhất” ở châu Á - Thái Bình Dương, có khả năng kiểm soát hoặc tiếp cận các tuyến hàng hải quan trọng như eo biển Malacca cũng như các tuyến thay thế qua eo Sunda và Lombok.

Vị trí này mang lại lợi thế cơ động lớn cho hải quân và không quân, đồng thời cho phép theo dõi, thu thập thông tin về hoạt động của các lực lượng đối thủ trong khu vực.

Bài toán an ninh vượt ra ngoài kinh tế

Trong những tuần gần đây, căng thẳng xung quanh cảng Darwin tiếp tục leo thang khi Thủ tướng Australia Anthony Albanese tuyên bố chính phủ sẽ tìm cách đưa cảng này “trở lại trong tay người Australia” vào ngày 28/1, với lý do lợi ích quốc gia và an ninh chiến lược.

Ông Albanese cho rằng Landbridge đã không đầu tư đủ vào hoạt động của cảng, đồng thời nhấn mạnh việc kiểm soát các cơ sở hạ tầng trọng yếu phải thuộc về Australia.

Trong chiến dịch bầu cử gần đây, cả Công đảng cầm quyền lẫn Liên minh Tự do - Quốc gia đối lập đều cam kết sẽ thu hồi hợp đồng thuê cảng Darwin, cho thấy sự đồng thuận hiếm hoi giữa hai phe chính trị lớn về vấn đề an ninh quốc gia.

Ngược lại, Đại sứ Trung Quốc tại Australia Tiêu Thiên (Xiao Qian) cảnh báo việc loại Landbridge khỏi quyền kiểm soát cảng Darwin có thể buộc Bắc Kinh phải can thiệp để bảo vệ lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp Trung Quốc ở nước ngoài. Ông cho biết Landbridge đã đầu tư đáng kể vào cảng trong 10 năm qua, giúp cảng chuyển từ thua lỗ sang có lãi.

Theo số liệu công bố, trong năm tài chính vừa qua, Landbridge ghi nhận lợi nhuận 9,6 triệu AUD, đảo chiều so với khoản lỗ 37 triệu AUD của năm trước đó.

Ông Tiêu cũng nhấn mạnh Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Australia, chiếm khoảng 24% tổng kim ngạch thương mại hàng hóa và dịch vụ, với giá trị lên tới 309 tỷ AUD trong năm tài chính gần nhất.

Trong khi đó, Mỹ cũng được cho là đặc biệt quan tâm tới số phận cảng Darwin, bởi nơi đây có vai trò quan trọng trong các hoạt động quân sự và hậu cần của lực lượng Mỹ tại Thái Bình Dương, cũng như trong các kế hoạch phối hợp tác chiến tương lai với Australia.

Giới quan sát cho rằng tranh cãi quanh cảng Darwin phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong tư duy chiến lược của Australia trước môi trường an ninh khu vực ngày càng phức tạp.

Ông Justin Bassi, Giám đốc điều hành Viện Chính sách Chiến lược Australia (ASPI), nhận định Darwin không chỉ là một cảng thương mại mà là hạ tầng trọng yếu quốc gia, không nên nằm dưới sự kiểm soát của một “đối thủ chiến lược”.