Luật Trợ giúp pháp lý sửa đổi Kỳ 2: Đưa trợ giúp pháp lý vào tố tụng, bảo đảm quyền công dân từ sớm, từ cơ sở

Điểm đáng chú ý của lần sửa đổi này là nhiều cơ chế quan trọng lần đầu tiên được luật hóa, từ trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án nhân dân, phối hợp trong hoạt động điều tra hình sự đến việc hình thành cơ chế Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong tố tụng ở cả Trung ương và địa phương.

Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước phối hợp với Hội liên hiệp phụ nữ phường Tùng Thiện tổ chức phiên tòa giả định tại trường THCS Xuân Sơn, phường Tùng Thiện, TP Hà Nội. Ảnh: Thu Ngân

Giới chuyên gia đánh giá, đây là bước chuyển quan trọng nhằm đưa hoạt động trợ giúp pháp lý tham gia sâu hơn vào quá trình tố tụng, qua đó góp phần bảo đảm tốt hơn quyền con người, quyền công dân theo tinh thần Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Đưa trợ giúp pháp lý tiếp cận người dân ngay từ giai đoạn đầu tố tụng

Theo Điều 41 được sửa đổi, cơ quan tiến hành tố tụng và người tiến hành tố tụng có trách nhiệm phối hợp, tổ chức thực hiện cơ chế trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án nhân dân và trong hoạt động điều tra hình sự; đồng thời tạo điều kiện để người được trợ giúp pháp lý được hưởng đầy đủ quyền của mình theo quy định pháp luật.

Đây được xem là điểm mới có ý nghĩa thực tiễn lớn, bởi trong nhiều vụ việc trước đây, người dân dù thuộc diện được trợ giúp pháp lý nhưng không được tiếp cận thông tin đầy đủ hoặc chỉ được hỗ trợ khi vụ án đã bước sang giai đoạn xét xử.

Tiến sĩ, Luật sư Nguyễn Thành Huân – Cố vấn MKLaw, Giảng viên Khoa Luật Trường Đại học Duy Tân. Ảnh: MKlaw

Trao đổi với phóng viên, Tiến sĩ, Luật sư Nguyễn Thành Huân – Cố vấn MKLaw, Giảng viên Khoa Luật Trường Đại học Duy Tân nhận định, việc luật hóa cơ chế trực trợ giúp pháp lý tại Tòa án và trong hoạt động điều tra hình sự sẽ góp phần bảo đảm tốt hơn quyền bào chữa, quyền được hỗ trợ pháp lý của người dân ngay từ giai đoạn đầu của tố tụng.

Theo ông Huân, thực tiễn cho thấy nhiều người yếu thế, người lao động thu nhập thấp, người chưa thành niên hoặc người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn thường không đủ khả năng nhận thức đầy đủ các quyền tố tụng của mình khi làm việc với cơ quan chức năng.

“Việc được tiếp cận trợ giúp pháp lý từ sớm sẽ giúp người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ pháp lý của mình, hạn chế tình trạng bị động, thiếu hiểu biết hoặc đưa ra các lời khai bất lợi do áp lực tâm lý và hạn chế về nhận thức pháp luật”, Tiến sĩ, Luật sư Nguyễn Thành Huân phân tích.

Theo các chuyên gia, quy định mới không chỉ mang ý nghĩa hỗ trợ pháp lý đơn thuần mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, khách quan trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử; hạn chế nguy cơ vi phạm quyền con người và phòng ngừa oan sai từ giai đoạn đầu của vụ án.

Tăng cường cơ chế phối hợp liên ngành trong hoạt động trợ giúp pháp lý

Một trong những nội dung đáng chú ý khác của luật sửa đổi là việc thiết lập cơ chế Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng ở cả cấp Trung ương và cấp tỉnh.

Theo đó, Bộ Tư pháp, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Quốc phòng và Bộ Tài chính có trách nhiệm phối hợp xây dựng cơ chế liên ngành nhằm bảo đảm hiệu quả thực hiện trợ giúp pháp lý trong tố tụng.

Theo giới chuyên gia, quy định này thể hiện rõ yêu cầu nâng cao trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan có liên quan trong quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân.

Tiến sĩ, Luật sư Nguyễn Thành Huân cho rằng, trợ giúp pháp lý là hoạt động mang tính liên ngành rất cao, liên quan trực tiếp đến điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án. Vì vậy, nếu thiếu sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan tố tụng thì quyền tiếp cận công lý của người dân khó được bảo đảm đầy đủ trên thực tế.

“Việc hình thành cơ chế phối hợp liên ngành sẽ tạo điều kiện để các cơ quan tiến hành tố tụng chủ động hơn trong việc phát hiện, giải thích và giới thiệu người thuộc diện được trợ giúp pháp lý đến các tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý. Đây là yếu tố quan trọng để chính sách đi vào thực chất”, ông Huân nhận định.

Cán bộ Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước đưa ra câu hỏi cho các học sinh tại phiên tòa giả định được tổ chức tại trường THCS Xuân Sơn, phường Tùng Thiện, TP Hà Nội. Ảnh: Thu Ngân

Bên cạnh đó, Luật sửa đổi cũng bổ sung trách nhiệm của các cơ quan nhà nước trong việc giải thích quyền được trợ giúp pháp lý và giới thiệu công dân đến tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý khi giải quyết các vụ việc liên quan.

Theo đánh giá của giới chuyên gia, quy định này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả tiếp cận pháp luật cho người dân, nhất là tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa hoặc đối với các nhóm yếu thế trong xã hội.

Hướng tới nền trợ giúp pháp lý chuyên nghiệp, hiện đại

Không chỉ hoàn thiện cơ chế phối hợp, luật sửa đổi lần này còn đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng hoạt động trợ giúp pháp lý thông qua việc chuẩn hóa đội ngũ trợ giúp viên pháp lý và đẩy mạnh chuyển đổi số.

Theo đó, luật bổ sung nhiều quy định mới về tiêu chuẩn trợ giúp viên pháp lý, cơ chế bổ nhiệm, miễn nhiệm, cấp thẻ, chính sách ưu đãi; đồng thời mở rộng đối tượng cộng tác viên trợ giúp pháp lý là những người có kinh nghiệm trong hoạt động tư pháp và pháp luật.

Cùng với đó, luật cũng bổ sung quy định về ứng dụng công nghệ thông tin, công nghệ số và xây dựng cơ sở dữ liệu trợ giúp pháp lý kết nối với Cổng Pháp luật quốc gia.

Theo Tiến sĩ, Luật sư Nguyễn Thành Huân, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc ứng dụng công nghệ vào hoạt động trợ giúp pháp lý sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, rút ngắn thời gian xử lý vụ việc và tạo điều kiện để người dân tiếp cận dịch vụ pháp lý thuận lợi hơn.

“Người dân ở vùng sâu, vùng xa hoặc những người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn nhiều khi không có điều kiện tiếp cận trực tiếp các trung tâm trợ giúp pháp lý. Vì vậy, chuyển đổi số sẽ là giải pháp quan trọng để mở rộng khả năng tiếp cận công lý cho người dân trong giai đoạn mới”, ông Huân nhấn mạnh.

Việc hoàn thiện đồng bộ từ chính sách đến cơ chế thực thi cho thấy quyết tâm xây dựng nền trợ giúp pháp lý chuyên nghiệp, hiện đại, lấy người dân làm trung tâm phục vụ. Tuy nhiên, để các quy định mới thực sự phát huy hiệu quả khi luật có hiệu lực từ ngày 1-1-2027, nhiều ý kiến cho rằng cần tiếp tục quan tâm đầu tư nguồn lực, nâng cao chất lượng nhân sự, tăng cường trách nhiệm phối hợp liên ngành và đẩy mạnh công tác tuyên truyền pháp luật, nhằm bảo đảm mọi người dân thuộc diện được trợ giúp pháp lý đều có thể tiếp cận và thụ hưởng đầy đủ quyền của mình theo quy định pháp luật.

Ánh Tuyết