Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi: 'Liều thuốc mạnh' với vi phạm bản quyền số

"Hệ sinh thái ngầm” vi phạm bản quyền số

Thực tế tại Việt Nam cho thấy, vi phạm bản quyền trên môi trường số đang diễn ra phổ biến ở hầu hết các lĩnh vực nội dung, từ phim ảnh, truyền hình đến thể thao, âm nhạc và xuất bản. Theo thống kê, có tới khoảng 80% hành vi vi phạm bản quyền hiện nay diễn ra trên các nền tảng số.

Đáng chú ý, Việt Nam có khoảng 15,5 triệu người thường xuyên truy cập các website lậu, nằm trong nhóm các quốc gia có tỷ lệ vi phạm bản quyền cao trong khu vực .

Hệ thống website Xôi Lạc TV chuyên phát sóng lậu các giải thể thao quốc tế vừa bị cơ quan chức năng triệt phá.

Trong lĩnh vực điện ảnh, tình trạng phát tán phim trái phép diễn ra công khai và có tổ chức. Một ví dụ điển hình là nền tảng “Rổ phim” – website vi phạm bản quyền quy mô lớn với hơn 103 triệu lượt truy cập chỉ trong vài tháng, đồng thời khai thác trái phép hơn 18.000 bộ phim và chương trình. Các nội dung này thường được đăng tải gần như đồng thời với thời điểm phát hành chính thức, thậm chí chỉ sau vài ngày công chiếu tại rạp hoặc trên nền tảng trả phí.

Ở lĩnh vực thể thao, đặc biệt là bóng đá, vi phạm bản quyền còn diễn ra phức tạp hơn. Các website như Xoilac, Vebo, Thapcam… tồn tại nhiều năm, phát sóng trái phép các giải đấu lớn và thu hút lượng lớn người xem. Dù liên tục bị chặn, các nền tảng này vẫn “biến ảo” bằng cách thay đổi tên miền, duy trì hoạt động và thu lợi từ quảng cáo, đặc biệt là quảng cáo cá cược trái phép .

Một vụ việc điển hình là đường dây phát sóng bóng đá lậu “Xôi Lạc TV” bị triệt phá, với quy mô lên tới hơn 185 triệu lượt truy cập, sử dụng khoảng 450 tên miền khác nhau và thu lợi bất chính hàng trăm tỷ đồng. Đây được xem là một trong những hệ thống vi phạm bản quyền lớn nhất từng bị phát hiện tại Việt Nam.

Không chỉ gây thiệt hại trực tiếp về doanh thu, các hành vi vi phạm còn làm méo mó thị trường nội dung số. Đại diện một doanh nghiệp truyền hình trả tiền cho biết, việc phát sóng lậu các giải đấu thể thao khiến lượng thuê bao sụt giảm đáng kể, trong khi chi phí mua bản quyền ngày càng cao. Tương tự, các nền tảng phim trả phí cũng đối mặt với áp lực lớn khi người dùng dễ dàng tiếp cận nội dung miễn phí từ các nguồn lậu.

Theo các nghiên cứu, các lĩnh vực bị xâm phạm nhiều nhất tại Việt Nam gồm âm nhạc (76,9%), điện ảnh (71,6%) và xuất bản (50,7%). Điều này cho thấy vi phạm bản quyền không còn là hiện tượng riêng lẻ mà đã trở thành “hệ sinh thái ngầm”, vận hành có tổ chức, có nguồn thu và ngày càng tinh vi.

Siết chặt việc thực thi luật để tăng hiệu quả ngăn chặn

Trước thực trạng trên, các chuyên gia và đại diện doanh nghiệp cho rằng nếu không kiểm soát chặt chẽ vi phạm bản quyền, Việt Nam sẽ phải đối mặt với những hệ lụy nghiêm trọng đối với ngành công nghiệp sáng tạo và môi trường đầu tư.

Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển truyền thông (IPS) nhận định: Vi phạm bản quyền số đang làm suy giảm động lực sáng tạo. Khi doanh thu bị thất thoát nghiêm trọng, các doanh nghiệp nội dung sẽ không còn đủ nguồn lực để đầu tư vào sản phẩm chất lượng cao, kéo theo hệ lụy cho toàn bộ hệ sinh thái sáng tạo.

Tính tới thời điểm hiện tại, hệ thống pháp luật về thực thi bản quyền trí tuệ của Việt Nam hiện nay đã đầy đủ và không thua kém các nước trên thế giới, đặc biệt với việc Luật Sở hữu trí tuệ đã chính thức có hiệu lực nhưng việc thực thi pháp luật của một bộ phận công chúng lại đáng báo động.

Đa phần các vụ việc chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính, ít vụ việc được đưa ra tòa án phân xử. Chính sự không dứt khoát của các đơn vị chủ quản về bản quyền đã dung dưỡng cho thói quen dùng "của chùa". Vì thế, về lâu dài, ông Nguyễn Quang Đồng ủng hộ việc đưa các vụ việc vi phạm bản quyền số ra phân xử trước pháp luật để mang tính răn đe cho nhiều người.

Từ phía cơ quan quản lý, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Nguyễn Hoàng Giang nhấn mạnh: Luật Sở hữu trí tuệ đã thay đổi rõ rệt cách tiếp cận trong quản lý và bảo vệ quyền. Hiện tại, ngay cả các nền tảng số trực tiếp vận hành, khai thác và phân phối nội dung cũng phải chịu trách nhiệm cho hoạt động vi phạm bản quyền đang tồn tại thay vì chỉ tập trung vào chủ thể vi phạm như trước đây.

Theo đó, trách nhiệm pháp lý không chỉ áp dụng với các đơn vị cung cấp dịch vụ kết nối, truyền dẫn hay lưu trữ dữ liệu, mà còn được đặt trực tiếp lên các nền tảng như mạng xã hội và hệ thống chia sẻ nội dung trực tuyến. Đây được xem là các môi trường người dùng trực tiếp đăng tải, lan truyền nội dung số vi phạm bản quyền.

Cũng theo ông Nguyễn Hoàng Giang, Luật mới đã chuyển từ bị động, chỉ phản ứng khi có yêu cầu của bị hại sang phòng ngừa khi yêu cầu các nền tảng số phải chủ động trong việc ngăn chặn vi phạm bản quyền. Đây là yêu cầu cực kỳ quan trọng khi đặc thù của môi trường số là nội dung vi phạm có thể lan truyền rất nhanh và trên diện rộng.

Theo các chuyên gia, để Luật Sở hữu trí tuệ phát huy hiệu quả, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết là thực hiện nghiêm cơ chế “thông báo – gỡ bỏ”, đảm bảo nội dung vi phạm được xử lý nhanh chóng. Đồng thời, cần yêu cầu các nền tảng xuyên biên giới tuân thủ pháp luật Việt Nam, tăng cường hợp tác quốc tế trong xử lý vi phạm.

Tuy nhiên, luật pháp chỉ là điều kiện cần. Để giải quyết tận gốc, cần thay đổi hành vi người dùng, xây dựng thói quen sử dụng nội dung có bản quyền. Khi người dân sẵn sàng trả phí cho sản phẩm hợp pháp, thị trường nội dung số mới có thể phát triển bền vững.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ 2025 đã tạo nền tảng pháp lý đầy đủ hơn, nhưng hiệu quả thực tế sẽ phụ thuộc vào việc “nói đi đôi với làm”. Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh phát triển kinh tế số, đây không chỉ là câu chuyện bảo vệ bản quyền, mà còn là yếu tố then chốt để xây dựng môi trường sáng tạo minh bạch, lành mạnh và bền vững.

Hà Thanh