Luật Hải quan mới từ 1/3/2027: Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì từ bây giờ?

Luật số 11/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, mở rộng quản lý dựa trên dữ liệu, quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro và bổ sung cơ chế đối với hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử.

Chuyển sang quản lý dựa trên dữ liệu và rủi ro

Ngày 23/8/2026, Quốc hội khóa XVI tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất đã thông qua Luật số 11/2026/QH16 sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 1/3/2027.

Một trong những định hướng đáng chú ý của lần sửa đổi này là tiếp tục chuyển phương thức quản lý hải quan theo hướng dựa trên dữ liệu, công nghệ số, quản lý tuân thủ và quản lý rủi ro.

Luật sửa đổi nguyên tắc kiểm tra, giám sát hải quan theo hướng thực hiện trên cơ sở áp dụng quản lý tuân thủ, quản lý rủi ro, nhằm vừa bảo đảm hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về hải quan, vừa tạo thuận lợi cho hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, xuất cảnh, nhập cảnh và quá cảnh.

Theo phân tích của cơ quan hải quan, Luật tạo cơ sở pháp lý để ứng dụng dữ liệu, công nghệ số, Big Data và AI trong quản lý. Điều này cho thấy dữ liệu của doanh nghiệp sẽ ngày càng giữ vai trò quan trọng trong quá trình đánh giá tuân thủ và xác định mức độ rủi ro.

Với doanh nghiệp, sự thay đổi này đặt ra yêu cầu cao hơn về tính chính xác, thống nhất và khả năng truy xuất của thông tin liên quan đến hàng hóa, trị giá, mã số, xuất xứ, hồ sơ và quá trình thực hiện thủ tục hải quan.

Một điểm đáng chú ý khác nằm ở hồ sơ hải quan. Theo quy định sửa đổi Điều 24, tờ khai hải quan và các chứng từ thuộc hồ sơ có thể là chứng từ dưới dạng thông điệp dữ liệu hoặc chứng từ giấy. Chứng từ dưới dạng thông điệp dữ liệu phải bảo đảm tính toàn vẹn và khuôn dạng theo pháp luật về giao dịch điện tử.

Hồ sơ được nộp, xuất trình cho cơ quan hải quan thông qua hệ thống xử lý dữ liệu điện tử hải quan hoặc tại trụ sở cơ quan hải quan.

Đáng chú ý, đối với thành phần hồ sơ do cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành hoặc tổ chức hoạt động kiểm tra chuyên ngành cấp qua Cơ chế một cửa quốc gia, người khai hải quan không phải nộp, xuất trình lại cho cơ quan hải quan.

Quy định này tạo cơ sở để giảm việc doanh nghiệp phải cung cấp lặp lại những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có trên hệ thống. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào mức độ kết nối, chia sẻ dữ liệu và các quy định hướng dẫn triển khai.

Thương mại điện tử được đưa vào khuôn khổ quản lý riêng

Một thay đổi đáng chú ý đối với các doanh nghiệp kinh doanh trên môi trường số là Luật bổ sung Điều 16a về kiểm tra, giám sát hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử.

Theo đó, hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử phải thực hiện thủ tục hải quan và chịu sự kiểm tra, giám sát hải quan.

Việc bổ sung một điều riêng cho loại hình này phản ánh sự thay đổi của hoạt động thương mại xuyên biên giới khi số lượng giao dịch nhỏ, tần suất lớn và dữ liệu được hình thành trực tiếp trên nền tảng số.

Luật đồng thời đặt ra yêu cầu liên quan đến định danh, xác thực điện tử đối với hoạt động xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử. Đây là vấn đề các sàn, doanh nghiệp logistics, đơn vị chuyển phát và doanh nghiệp bán hàng xuyên biên giới cần tiếp tục theo dõi khi các văn bản hướng dẫn được ban hành.

Không chỉ thương mại điện tử, Luật mới còn điều chỉnh một số mô hình quản lý hải quan hiện hành. Trong đó, kho bảo thuế được bãi bỏ từ ngày 1/3/2027, đồng thời Luật quy định các nội dung chuyển tiếp đối với hoạt động đang thực hiện trước thời điểm có hiệu lực.

Những doanh nghiệp đang sử dụng các loại hình kho, địa điểm chịu sự kiểm tra, giám sát hải quan vì vậy cần đặc biệt rà soát các quy định chuyển tiếp thay vì chờ đến sát ngày Luật có hiệu lực mới điều chỉnh quy trình.

Hơn 6 tháng để chuẩn bị cho cách quản lý mới

Từ nay đến ngày 1/3/2027 còn hơn 6 tháng. Khoảng thời gian này không chỉ dành cho cơ quan quản lý xây dựng văn bản hướng dẫn và hệ thống công nghệ mà cũng là thời gian để doanh nghiệp chuẩn bị cho phương thức quản lý mới.

Trước hết, doanh nghiệp xuất nhập khẩu cần rà soát chất lượng dữ liệu hải quan và mức độ thống nhất giữa tờ khai – chứng từ thương mại – kế toán – kho – sản xuất – logistics. Khi quản lý tuân thủ và quản lý rủi ro ngày càng dựa trên dữ liệu, những sai lệch giữa các hệ thống có thể trở thành yếu tố làm gia tăng rủi ro tuân thủ.

Doanh nghiệp cũng cần rà lại quy trình lưu trữ chứng từ điện tử, khả năng truy xuất hồ sơ và phân công trách nhiệm giữa bộ phận xuất nhập khẩu, kế toán, logistics và pháp chế.

Đối với doanh nghiệp kinh doanh thương mại điện tử xuyên biên giới, yêu cầu chuẩn bị còn liên quan đến định danh, xác thực, kết nối dữ liệu và khả năng cung cấp thông tin phục vụ quản lý hải quan.

Cùng với đó, doanh nghiệp cần tiếp tục theo dõi các nghị định, thông tư hướng dẫn Luật. Chính cơ quan hải quan cũng xác định việc đưa chính sách mới vào thực tiễn đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ về hành lang pháp lý, công nghệ và năng lực thực thi.

Luật số 11/2026/QH16 vì vậy không chỉ thay đổi một số thủ tục riêng lẻ. Hướng đi đáng chú ý hơn là chuyển quản lý hải quan sang mô hình ngày càng dựa trên dữ liệu, mức độ tuân thủ và quản trị rủi ro. Với doanh nghiệp, chuẩn bị sớm hệ thống dữ liệu và quy trình nội bộ sẽ là yếu tố quan trọng để thích ứng khi Luật chính thức có hiệu lực.

Bình Nguyên