'Lớp học vĩnh hằng 21-10': Bài giảng dang dở hóa thành bất tử

Trong căn phòng truyền thống tại Trường THCS Tây Thụy Anh, những kỷ vật bình dị của cô giáo, liệt sỹ Bùi Thị Thanh Xuân đã trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp các thế hệ học sinh hiểu hơn về sự hy sinh của thế hệ đi trước. (Ảnh: Thế Duyệt/TTXVN)

Khác với những nghĩa trang thông thường, Nghĩa trang 21/10 ở xã Tây Thụy Anh (tỉnh Hưng Yên) mang dáng hình của một lớp học đặc biệt - nơi cô giáo, liệt sỹ Bùi Thị Thanh Xuân cùng 30 học sinh trường Phổ thông cấp 2 Thụy Dân đã mãi mãi nằm lại sau trận bom thảm khốc của đế quốc Mỹ ngày 21/10/1966.

Sáu thập kỷ trôi qua, bài giảng hôm ấy đã dừng lại giữa chừng nhưng câu chuyện về sự hy sinh của cô và trò vẫn được các thế hệ hôm nay gìn giữ, trở thành bài học sâu sắc về truyền thống cách mạng, lòng yêu nước và khát vọng học tập.

Nghĩa trang đặc biệt

Ngay từ cổng Nghĩa trang 21/10, tấm biển mang dòng chữ “Lớp học vĩnh hằng 21-10” khiến người đến thăm không khỏi nghẹn lòng. Trong không gian linh thiêng với những bông cúc trắng và làn khói hương bảng lảng, chúng tôi gặp ông Lê Xuân Thắng (thôn An Tiêm, xã Tây Thụy Anh) - một trong 24 học sinh may mắn sống sót sau trận bom của đế quốc Mỹ dội xuống Trường cấp 2 Thụy Dân.

Ở tuổi 76 với mái tóc bạc, bước chân đã không còn nhanh nhẹn nhưng đã thành thông lệ 60 năm qua, cứ gần đến ngày 21/10, ông Thắng lại tới nghĩa trang 21/10 để dâng nén hương thơm tưởng nhớ cô giáo, liệt sỹ Bùi Thị Thanh Xuân cùng các bạn học của mình.

Ông kể, Trường cấp 2 Thụy Dân được thành lập vào tháng 8/1966, lớp 7 của ông là khóa lớp 7 đầu tiên với 52 học sinh. Sáng 21/10/1966, các lớp 5 và 6 đã tan học, lớp 7 cũng sắp kết thúc tiết học cuối cùng, vào khoảng 10 giờ 30 phút, cô giáo Bùi Thị Thanh Xuân đang giảng về bài thơ của nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu thì máy bay bất ngờ xuất hiện trên bầu trời, liên tục quần lượn quanh khu vực trường học.

Nghe tiếng máy bay cùng tiếng kẻng báo động dồn dập vang lên trong làng, cô Xuân lập tức dừng bài giảng, khẩn trương hướng dẫn học sinh sơ tán xuống các dãy giao thông hào để trú ẩn. Ông Thắng cùng các bạn học xuống lòng hào được khoảng 5 phút thì không quân Mỹ bất ngờ trút bom xuống làng An Tiêm.

Trong giao thông hào chật hẹp, nỗi sợ hãi còn chưa dứt thì ngay sau đó máy bay Mỹ bất ngờ trút loạt bom đầu tiên xuống khu vực Trường cấp 2 Thụy Dân. “Tiếng nổ xé óc vang lên, đất đá đổ ập xuống đã vùi lấp cô giáo và các học sinh dưới lòng đất,” ông Thắng ngậm ngùi nhớ lại.

Bị đất đá chôn chặt toàn thân, ông Thắng rơi vào trạng thái ngột ngạt, gần như không thể thở nổi. Trong lúc chưa biết làm cách nào để thoát ra thì loạt bom thứ hai tiếp tục dội xuống trường. Đất đá đổ xuống ầm ầm kèm theo tiếng nổ dữ dội, nhưng chính sức nổ ấy lại vô tình giúp nửa người ông nhô lên khỏi mặt đất.

Ông Lê Xuân Thắng (thôn An Tiêm, xã Tây Thụy Anh) – một trong 24 học sinh may mắn sống sót sau trận bom của Mỹ xuống Trường cấp 2 Thụy Dân. (Ảnh: Thế Duyệt/TTXVN)

Trong nỗi sợ hãi của cậu học trò lớp 7 phổ thông khi ấy, ông Lê Xuân Thắng vẫn nhớ như in cảnh tượng tan hoang khi toàn bộ ngôi trường bị đánh sập, cây cối bị san phẳng, bàn ghế cùng sách vở của học sinh bay tứ tung trong khói bom mù mịt. Ông Thắng gồng mình, rút được hai chân ra khỏi lớp đất đá, chạy vội được khoảng 30m thì gục ngất trên cánh đồng. Sau đó, ông được lực lượng dân quân, thanh niên địa phương cùng gia đình phát hiện và đưa đi cấp cứu tại bệnh viện.

Trận bom kinh hoàng ngày 21/10/1966 đã cướp đi sinh mạng cô giáo Bùi Thị Thanh Xuân khi đó mới 24 tuổi và 30 học sinh tuổi từ 14-16 tuổi, trong đó tất cả 12 học sinh nữ của lớp không còn ai sống sót.

Nhắc đến cô giáo Bùi Thị Thanh Xuân và các bạn học của mình, ông Thắng không khỏi nghẹn ngào. Ông kể, cô giáo Xuân là một giáo viên trẻ, dù thời gian cô trò gắn bó mới chỉ khoảng 1 tháng song cô luôn gần gũi, tận tình với học sinh. Cô không chỉ là người truyền dạy kiến thức mà còn hết lòng bảo vệ học sinh giữa thời khắc hiểm nguy. Cô hy sinh khi đang mang thai người con thứ hai, để lại phía sau gia đình và con trai nhỏ - Trương Vũ Anh chưa đầy ba tuổi.

Sự kiện 21/10/1966 tại trường cấp 2 Thụy Dân năm ấy gây chấn động dư luận trong nước và quốc tế. Bốn ngày sau vụ ném bom, ông Thắng được đưa ra Hà Nội tham gia cuộc họp báo quốc tế, tố cáo tội ác của quân đội Mỹ. Ngày 20/6/1969, cô giáo Bùi Thị Thanh Xuân được Nhà nước truy tặng danh hiệu liệt sỹ.

Để tưởng nhớ cô giáo Bùi Thị Thanh Xuân và 30 học sinh đã ngã xuống, nghĩa trang đặc biệt 21/10 được xây dựng, gắn liền với ký ức đau thương nhưng cũng đầy tự hào của ngành Giáo dục và nhân dân địa phương. Năm 2021, công trình đã được Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Nghĩa trang rộng hơn 1.000m2 nằm ngay bên ngôi trường mới. Phần mộ của cô giáo, liệt sỹ Bùi Thị Thanh Xuân nằm ở vị trí phía trên và ở giữa; 30 ngôi mộ học sinh được sắp xếp thành 4 hàng dọc và 7 hàng ngang. Đài tưởng niệm được tạo hình như ngòi bút đặt giữa trang sách mở, phía trên là hình ngọn lửa tựa hai vầng trăng khuyết; dưới chân bút là lư hương mang hình dáng lọ mực cùng dải khăn quàng đỏ ở phía dưới.

Đứng giữa những hàng mộ ngay ngắn, người ta có cảm giác như lớp học năm xưa vẫn còn đó. Lớp học ấy không chỉ lưu giữ ký ức đau thương của chiến tranh mà còn nhắc nhở các thế hệ hôm nay về giá trị của hòa bình, về quyền được sống, được học tập và về những con người đã hy sinh để bảo vệ những điều bình dị ấy.

Nơi nuôi dưỡng truyền thống và khát vọng học tập

Trong căn phòng truyền thống tại Trường Trung học cơ sở Tây Thụy Anh, những kỷ vật bình dị của cô giáo, liệt sỹ Bùi Thị Thanh Xuân đã trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giúp các thế hệ học sinh hiểu hơn về sự hy sinh của thế hệ đi trước. Đó là chiếc hòm gỗ, cuốn nhật ký, những bộ quần áo của cô giáo Xuân cùng những bài thơ, bài báo viết về sự kiện 21/10/1966. Song điều khiến nhiều người xúc động nhất khi bước vào căn phòng là bức thư cô Xuân viết cho chồng, nhà giáo Trương Vũ Xương.

Trong thư, cô viết: “Anh yêu quý của em! Rét mướt, đêm không ngủ được, em trở dậy biên thư cho anh đây... Không hiểu sao mấy đêm nay em thao thức không ngủ được. Nghe thấy gà gáy nửa đêm mà vẫn chưa chợp được mắt. Em chỉ hình dung thấy con trước mặt. Em nhớ và thương nó quá. Chưa đầy 3 tuổi mà đã phải xa bố, xa mẹ sống trong tình thương của ông bà. Đến hôm nay, con đã thế nào rồi anh? Em ao ước dù chỉ được gần con một phút xem nó ra sao. Mấy hôm nay, nghe tin máy bay quần Nam Hà nhiều, em càng nhớ điên lên, chẳng đứng ngồi đâu yên. Rét đến, anh nhắc bà giữ ấm cho con. Hôm nay 17 có thể 15 hoặc 20 hôm nữa sẽ nghỉ mùa. Em sẽ về thăm con, dù chỉ một ngày cũng được… Còn anh, hiện nay đi lại rất khó khăn nên anh chỉ cần về thăm con, đừng lại thăm em nữa… Song đi lại càng phải cẩn thận. Kể ra thì rất buồn, rất nhớ, nhưng vì thời chiến cũng phải chịu vậy...”. Nhưng những dòng thư ấy chưa kịp đến tay người nhận thì cô giáo Xuân đã mãi nằm lại cùng 30 học trò ngay trên chính mái trường mà cô gắn bó.

Thầy giáo Nguyễn Minh Cường, Hiệu trưởng trường Trung học cơ sở Tây Thụy Anh cho biết, tấm gương hy sinh của cô giáo Bùi Thị Thanh Xuân cùng 30 học sinh Trường cấp 2 Thụy Dân (tiền thân của trường Trung học cơ sở Tây Thụy Anh ngày nay) luôn là niềm tự hào và là lời nhắc nhở sâu sắc đối với các thế hệ cán bộ, giáo viên và học sinh nhà trường.

Nghĩa trang 21/10 rộng hơn 1.000m2, phần mộ của cô giáo, liệt sỹ Bùi Thị Thanh Xuân nằm ở vị trí phía trên và ở giữa, 30 ngôi mộ học sinh được sắp xếp thành 4 hàng dọc và 7 hàng ngang. (Ảnh: Thế Duyệt/TTXVN)

Phát huy truyền thống ấy, nhà trường không ngừng đổi mới phương pháp dạy và học, chú trọng giáo dục toàn diện, bồi dưỡng đạo đức, nhân cách và ý thức trách nhiệm cho học sinh. Nhiều năm qua, trường duy trì kết quả tích cực trong giáo dục, có tỷ lệ học sinh đỗ vào các trường trung học phổ thông công lập thuộc nhóm cao trên địa bàn tỉnh, đồng thời nhận được nhiều Bằng khen, Giấy khen của Bộ Giáo dục và Đào tạo, của tỉnh và địa phương.

Em Phạm Thu Phương (lớp 8D, trường Trung học cơ sở Tây Thụy Anh) chia sẻ em rất xúc động khi được đến Phòng truyền thống của nhà trường. Vinh dự được học tập dưới mái trường mang truyền thống lịch sử sâu sắc, em được các thầy cô kể về sự kiện ngày 21/10/1966 với sự hy sinh của cô giáo, liệt sỹ Bùi Thị Thanh Xuân và 30 học sinh, qua đó giúp em hiểu hơn về giá trị của hòa bình và trách nhiệm của thế hệ hôm nay để xứng đáng với sự hy sinh của các thế hệ đi trước.

60 năm đã trôi qua kể từ sự kiện thảm khốc tại mái trường cấp 2 Thụy Dân, trong số 24 học trò lớp 7 may mắn thoát nạn năm đó, nay chỉ còn 16 người. Dù vậy, câu chuyện về lớp học vĩnh hằng vẫn được kể lại qua từng thế hệ bằng ký ức của những người ở lại, bằng những kỷ vật được nâng niu và cả những bài học lịch sử trong từng giờ dạy của mỗi thầy cô giáo hôm nay.

Ghi sổ lưu niệm trong lần tới dâng hương tại Nghĩa trang 21/10 và thăm trường Trung học cơ sở Tây Thụy Anh mới đây, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Hưng Yên Phạm Quang Ngọc nhấn mạnh, sự kiện ngày 21/10/1966 - “Lớp học vĩnh hằng 21-10” nhắc nhở sâu sắc các thế hệ hôm nay và mai sau về sự ác liệt, tàn khốc của chiến tranh, về giá trị của hòa bình, độc lập, tự do. Cấp ủy, chính quyền và nhân dân trong tỉnh cần tiếp tục chăm lo tốt hơn cho sự nghiệp giáo dục và đào tạo, xây dựng trường Trung học cơ sở Tây Thụy Anh là trường học kiểu mẫu và Khu tưởng niệm cô giáo, liệt sĩ Bùi Thị Thanh Xuân là “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống, lòng yêu nước của tỉnh Hưng Yên và dân tộc Việt Nam.

Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Tây Thụy Anh Nguyễn Mạnh Thường cho biết, bên cạnh nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, giáo viên, địa phương thường xuyên dành mọi nguồn lực ưu tiên để cải tạo và hoàn thiện cơ sở vật chất cho hệ thống trường lớp. Năm 2026, xã đã dành trên 20 tỷ đồng triển khai hàng loạt dự án hạ tầng giáo dục trọng điểm, trong đó có đầu tư cơ sở vật chất và mở rộng đường vào trường Trung học cơ sở Tây Thụy Anh.

Thời gian tới, chính quyền địa phương sẽ tiếp tục huy động tổng hợp các nguồn lực, tranh thủ sự hỗ trợ từ cấp trên cùng nguồn ngân sách địa phương để đầu tư, cải tạo và nâng cấp Khu tưởng niệm, Nghĩa trang 21/10. Công trình được kỳ vọng trở thành "địa chỉ đỏ" giáo dục truyền thống cách mạng cho học sinh cũng như ngành Giáo dục địa phương.

Theo Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Tây Thụy Anh, địa phương đã quy hoạch mở rộng khuôn viên Khu tưởng niệm 21/10 với diện tích 11.000m2 bao gồm: Phần tượng đài, các mộ phần và các công trình phụ trợ; đồng thời quy hoạch khuôn viên trường Trung học cơ sở Tây Thụy Anh rộng hơn 14.000 m2 theo tiêu chí trường chuẩn quốc gia, đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh địa phương và các xã lân cận.

Đặc biệt, địa phương đang gấp rút hoàn tất các công việc chuẩn bị cho lễ tưởng niệm 60 năm ngày hy sinh của cô giáo Bùi Thị Thanh Xuân và ngày mất của 30 học sinh trường cấp 2 Thụy Dân (nay là trường Trung học cơ sở Tây Thụy Anh), bảo đảm trang trọng, chu đáo; đồng thời công bố và vận động xây dựng Quỹ khuyến học mang tên “Quỹ khuyến học 21-10” nhằm lan tỏa tinh thần hiếu học, tiếp sức cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn vươn lên trong học tập, qua đó tiếp nối truyền thống và khát vọng học tập của “Lớp học vĩnh hằng 21-10” năm xưa./.

(TTXVN/Vietnam+)