Lời thề trước giờ ra trận và hành trình tìm đồng đội của bác sĩ già

Đó là Bác sĩ Trần Văn Bản (SN 1944, ngụ TP Hồ Chí Minh) - cựu bác sĩ Quân y Tiểu đoàn 2, Trung đoàn 268, Phân khu 1 Sài Gòn - Gia Định, người đã dành nửa đời người đi qua những cánh rừng, lội qua những con suối để thực hiện một lời thề thiêng liêng từ thời còn chiến tranh.

Món nợ gan ruột từ chiến trường khốc liệt và nỗi đau ngày trở về

Ngày 25/3/1967, chàng thanh niên Hải Phòng Trần Văn Bản lên đường nhập ngũ, thuộc đơn vị Tiểu đoàn 342, Trung đoàn 42, Bộ Tư lệnh 350 (Quân khu Tả Ngạn). Ngày 16/11/1967, tiểu đoàn xuất quân tại núi rừng Yên Tử, bắt đầu cuộc hành quân lịch sử kéo dài suốt 6 tháng 13 ngày vào thẳng chiến trường miền Nam.

Bác sĩ Trần Văn Bản tại nhà riêng ở phường Tân Sơn Nhì, TP Hồ Chí Minh.

Vào đến địa bàn Trảng Bàng, đơn vị của ông thuộc Tiểu đoàn 2, Trung đoàn 268, Phân khu 1 Sài Gòn - Gia Định, trực tiếp chiến đấu tại vùng "Tam giác sắt" (Củ Chi - Bến Cát - Trảng Bàng). Đây là yết hầu cực kỳ quan trọng mà chính quyền Sài Gòn lúc bấy giờ xác định bằng mọi giá phải giữ, bởi chỉ cần mất trận địa này là mất Sài Gòn.

“Ở đó, địch tập trung hàng trăm khẩu pháo, xe tăng và những sư đoàn tinh nhuệ nhất như "Tia chớp nhiệt đới" hay "Anh cả đỏ" để đánh bật lực lượng ta. Anh em chúng tôi phải sinh hoạt, chiến đấu dưới lòng đất trong thế trận cài răng lược 'da beo' cực kỳ hiểm ác: ban ngày thuộc về địch, ban đêm thuộc về ta”, Bác sĩ Trần Văn Bản bồi hồi nhớ lại.

Cái chết chỉ trong gang tấc, trước mỗi giờ nổ súng, những người lính trẻ măng, cùng quê Hải Phòng lại ngồi túm tụm lại dưới chiến hào, nửa đùa nửa thật dặn dò nhau: “Thằng nào còn sống thì nhớ mang xác tao về cho mẹ nhé!”.

Những cuốn sổ nhỏ ghi chép tỉ mỉ tên tuổi, địa danh và các thông tin về đồng đội, nơi chôn cất... được ông Bản gọi đó là "tài sản lớn nhất" của đời mình.

Lời dặn dò giản đơn, mộc mạc của những chàng trai mười tám đôi mươi ngày ấy đã trở thành một “món nợ” thiêng liêng đè nặng lên vai người ở lại. Trải qua ba lần bổ sung quân số lên tới gần 1.000 người, đến ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, cả đơn vị của ông Bản chỉ còn lại chừng 100 người lành lặn. Những người bạn thân thiết nhất của ông đều đã nằm lại nơi đất lạnh bờ hoang.

Năm 1975, đất nước thống nhất, Bác sĩ Trần Văn Bản được trở về thăm quê hương Hải Phòng. Thế nhưng, khoảnh khắc bước chân vào ngôi nhà thân yêu, ông bàng hoàng nhận ra trên bàn thờ gia đình có đặt di ảnh của chính mình. Suốt 7 năm qua, gia đình đã nhận được giấy báo tử và mẹ ông đã khóc cạn nước mắt vì đứa con trai tưởng như đã hy sinh.

Đau đớn hơn, trong số 29 người con của làng ra đi cùng đợt đó, duy chỉ có ông Bản là người “từ cõi chết trở về”. Thấy ông sống sót, người thân của 28 đồng đội còn lại đổ xô đến nhà thăm hỏi, ôm lấy ông với hy vọng mong manh: “Con nhà tôi cũng có giấy báo tử, biết đâu nó vẫn còn sống như cháu Bản...”.

Hình ảnh và những dòng nhật ký ghi lại chuyến băng rừng tìm đồng đội trong những ngày đầu tiên được Bác sĩ Bản lưu giữ cẩn thận.

“Lúc đó, lồng ngực tôi thắt lại, đau đớn vô cùng. Tôi biết chắc các anh đã hy sinh, nhưng nhìn ánh mắt hy vọng của những người mẹ đó, tôi không đủ can đảm để thốt lên sự thật phũ phàng ấy. Tôi chỉ biết nuốt nước mắt vào trong”, giọng ông Bản như nghẹn lại.

Một đêm không ngủ, ông Bản lặng lẽ viết giấy xác nhận sự hy sinh của các đồng đội gửi lên cơ quan chức năng. Khi giấy báo tử chính thức được trao tận tay các gia đình, những người mẹ ấy lại đến ôm lấy ông mà khóc. Mẹ của liệt sĩ Nguyễn Bá Hòa run run nắm lấy tay ông: “Bản ơi, con có thể mang hài cốt của Hòa về đây cho mẹ được không? Mẹ già rồi, trước khi nhắm mắt xuôi tay, mẹ chỉ muốn nhìn thấy xương cốt của con mẹ thôi...”.

Lời khẩn cầu của người mẹ già như một mệnh lệnh từ trái tim. Tháng 3/1979, Bác sĩ Trần Văn Bản bắt đầu hành trình tìm kiếm đầu tiên. Cứ 3 giờ sáng, ông lại đạp chiếc xe cọc cạch vượt quãng đường 70-80 km về lại chiến trường xưa. Gặp những đoạn mương sâu, ông phải bẻ lá cây kết vào túi nilon làm phao nâng chiếc xe đạp rồi bơi qua sông. Hành trang mang theo chẳng có gì ngoài lon bo bo luộc, đi đến chiều bo bo thiu hỏng, ông quên luôn cả đói, chỉ đau đáu một ý nghĩ phải tìm thấy các anh.

Những cuốn sổ tay đã bạc màu, ghi chép tỉ mỉ hành trình quy tập và hàng trăm bản phác thảo sơ đồ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ trong suốt hơn 47 năm ròng rã tìm đồng đội của Bác sĩ Bản.

Cuộc đoàn tụ đẫm nước mắt và những lọ Penicillin dưới lòng đất

Nhờ sự kiên trì bền bỉ, ông Bản đã tìm thấy người đồng đội đầu tiên là Liệt sĩ Nguyễn Bá Hải - người bạn tri kỷ cùng quê, cùng mồ côi cha, cùng nhập ngũ một ngày và cùng chung một tổ chiến đấu. Ngày xưa, ông Bản thổi sáo, hát chèo, còn Hải kéo đàn cò, tạo nên những phút giây lạc quan hiếm hoi giữa hai trận đánh.

“Tôi đào đất lên, cởi chiếc áo đang mặc ra lau sạch đất cát bám trên xương cốt của Hải, gói lại rồi ôm chặt vào lòng. Suốt dọc đường đi tàu về Bắc, tôi ôm khư khư bọc hài cốt của bạn, nước mắt tuôn rơi lã chã...”, ông Bản cố kìm nén cảm xúc khi nhớ về khoảnh khắc ấy.

Những lọ thuốc Penicillin để lưu giữ thông tin liệt sĩ tìm được ở Công viên Lê Thị Riêng.

Khi đưa hài cốt của Liệt sĩ Nguyễn Bá Hải về đến quê nhà, mẹ Hải đang lấm lem bùn đất từ ruộng chạy về. Vừa thấy ông Bản, bà nói ngay: “Mấy bữa nay mẹ nóng ruột lắm Bản ơi, thằng Hải nó báo mộng nó đang về”. Khi ông Bản chỉ vào hộp đựng hài cốt đặt trang trọng trên bàn thờ, người mẹ già chồm lên ôm lấy rồi khóc ngất đi. Cảnh tượng ấy đã theo ông suốt cả cuộc đời...

“Từ ngày bắt đầu đi tìm đến nay, tôi ghi chép tất cả. Tìm ở đâu, gặp ai, đào chỗ nào, có tìm thấy hay không, còn lại những di vật gì… mọi thứ đều được ghi lại. Tôi sợ một ngày mình không còn nhớ nữa thì những thông tin ấy cũng sẽ mất theo”, ông Bản chia sẻ. Gần nửa thế kỷ qua, người cựu chiến binh ấy đã lưu giữ gần 50 cuốn sổ tay, hơn 240 sơ đồ, bản đồ cùng hàng nghìn bức ảnh tư liệu. Cuốn sổ đầu tiên được ghi từ năm 1979, cứ hết một cuốn lại sang cuốn khác.

Sau hơn 40 năm bền bỉ, ông Trần Văn Bản và đồng đội đã trực tiếp đưa 134 hài cốt liệt sĩ trở về quê hương, hỗ trợ hàng trăm gia đình tìm lại người thân và góp phần xác định nơi an nghỉ của hơn 2.300 liệt sĩ. Nổi bật nhất là đợt tìm kiếm tháng 5/1994 tại phường 15, quận Tân Bình (cũ) do ông chủ trì. Từ 13 hố giếng sâu, ông và lực lượng chức năng đã đưa lên mặt đất 43 hài cốt liệt sĩ hy sinh trong chiến dịch Mậu Thân 1968.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, mỗi lần nhắc đến những đồng đội đã hy sinh, Bác sĩ Bản vẫn không kìm được nước mắt.

Một cuốn sổ tay ố vàng của ông vẫn lưu giữ những dòng nhật ký xúc động: “Ngày 14/6/1997, 9 giờ 30 lấy được hài cốt số 17. 10 giờ lấy lên hài cốt số 18. 10 giờ 30 lấy lên được hài cốt số 19 là nữ, gói bằng chiếc võng... Hài cốt mặc áo bà ba đen, cổ trái tim, tóc dài vẫn còn, trong búi tóc có cây kẹp ba lá, hộp sọ vỡ, có một chiếc nhẫn vàng 24 khoảng 5 phân, mang hiệu Mỹ Kim 7...”.

Một trong những việc làm thầm lặng và vô cùng ý nghĩa của Bác sĩ Trần Văn Bản là việc ông dùng lọ thuốc Penicilin để lưu giữ thông tin liệt sĩ. Thời chiến tranh, khi trực tiếp chôn cất đồng đội, ông Bản luôn chu đáo lấy một lọ Penicilin thủy tinh, đặt mảnh giấy ghi rõ họ tên, quê quán, đơn vị của liệt sĩ vào bên trong rồi cho vào miệng hoặc đặt sát hài cốt trước khi lấp đất. Nhờ những lọ thuốc “thần kỳ” này mà sau hòa bình, hàng trăm hài cốt liệt sĩ đã được xác định danh tính một cách chính xác tuyệt đối.

Quay trở lại với chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng hiện tại, dù đã ở tuổi 82, nhưng quả thật nhìn ông, người đối diện sẽ không nghĩ ông nhiều tuổi tới vậy, bởi dễ thấy ông vẫn rất mạnh khỏe, nhanh nhẹn, minh mẫn và nhất là ông rất xông xáo và cần mẫn làm công việc “tình nguyện viên” phụ giúp lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ ở khu vực Công viên Lê Thị Riêng những ngày qua.

Bác sĩ Bản cùng các cán bộ chiến sĩ tham gia tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.

Bằng kiến thức chuyên môn y khoa và kinh nghiệm thực tiễn phong phú, ông là “người dẫn đường” tin cậy cho các chiến sĩ trẻ của Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh và các đơn vị cùng thực hiện nhiệm vụ tại đây.

Trải qua gần 60 năm nằm sâu dưới lòng đất, hầu hết hài cốt liệt sĩ đã phân hủy mạnh, lẫn vào đất cát, bùn nhão và rễ cây. Bác sĩ Trần Văn Bản tỉ mỉ hướng dẫn các chiến sĩ trẻ cách sàng lọc: “Các cháu chú ý, cấu trúc mô xương mục dù có nát vẫn có đặc điểm đan xen rất khác rễ cây. Khi dùng tay cảm nhận trong đất, nếu thấy vật gì cứng và hơi gai gai, đó chính là xương cốt của các chú, các bác...”.

Nhìn những mảnh xương nhỏ nhấp nhô lẫn vào bùn đất, mắt người cựu binh già lại đỏ hoe: “Ngày ra trận, các anh đều là thanh niên trai tráng khỏe mạnh. Nay trở về, hình hài chỉ còn thế này thôi, mỗi người chỉ còn một bọc xương cốt chưa đầy 1kg... Mỗi lần thấy các cháu khiêng bộ hài cốt dài và nặng, tôi mừng lắm vì xương cốt còn nguyên vẹn thì dễ tìm ra danh tính. Còn khi thấy các cháu chỉ bưng lên một khay nhỏ, tim tôi lại nhói đau...”.

Ở tuổi 82, Bác sĩ Bản vẫn miệt mài đến Công viên Lê Thị Riêng mỗi ngày cùng các cán bộ chiến sĩ tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Cuộc hành trình vạn dặm đi tìm đồng đội của Bác sĩ Trần Văn Bản vẫn chưa có điểm dừng. Cùng với những người cựu chiến binh Hải Phòng năm xưa, ông còn chung tay xây dựng các mái ấm tình nghĩa, dựng Bia tưởng niệm liệt sĩ Tiểu đoàn Cát Bi tại tỉnh Tây Ninh và tổ chức các chuyến khám bệnh, phát thuốc miễn phí cho người nghèo vùng căn cứ kháng chiến cũ.

Giờ đây, những người lính năm xưa người trẻ nhất cũng đã bước sang tuổi 75, người đội trưởng cũ đã 91 tuổi. Bản đồ địa hình xưa nay đã thay đổi, lối mòn cũ đã hóa đại lộ thênh thang. Ông Bản luôn lo lắng, nếu thế hệ của các ông nằm xuống, ai sẽ là người chỉ lối vào trận địa xưa?

Thế nhưng, nhìn thấy những công nghệ hiện đại như ảnh vệ tinh, bản đồ số và kỹ thuật giám định ADN đang được áp dụng hiệu quả trong chiến dịch tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng lần này, đôi mắt người bác sĩ già lại ánh lên niềm tin mãnh liệt. Ông tin rằng khoa học công nghệ và lòng nhiệt huyết của thế hệ trẻ hôm nay sẽ thay thế đôi chân mỏi mệt của các ông, tiếp tục hành trình thiêng liêng: Đưa tất cả những người đồng đội còn lại trở về...

Phú Lữ