Lối ra nào cho bài toán ô nhiễm kéo dài?

Khói bụi bao phủ khu dân cư tại thôn Bình Yên do hoạt động tái chế nhôm diễn ra thường xuyên.

Thôn Bình Yên có diện tích tự nhiên 72ha, gồm 520 hộ với 1.752 nhân khẩu. Hàng trăm hộ dân nơi đây đang phải sống chung với khói bụi, nước thải và mùi hóa chất từ hoạt động tái chế nhôm suốt nhiều năm. Dù đã triển khai nhiều dự án xử lý môi trường, tình trạng ô nhiễm vẫn chưa được giải quyết triệt để, đặt ra yêu cầu cấp bách về những giải pháp căn cơ và bền vững.

Ô nhiễm kéo dài, người dân sống chung khói bụi

Thôn Bình Yên có diện tích tự nhiên 72ha, gồm 520 hộ với 1.752 nhân khẩu. Từ lâu, nơi đây nổi tiếng với nghề tái chế, cô đúc nhôm từ các loại phế liệu như vỏ lon bia, đồ uống đã qua sử dụng, sau đó sản xuất thành các sản phẩm gia dụng như chậu, mâm, xoong, nồi… cung ứng cho thị trường.

Theo thống kê của UBND xã Nam Ninh, thôn Bình Yên có khoảng 170 hộ sản xuất, trong đó 77 hộ cô đúc nhôm, 27 hộ gia công cơ khí và 66 hộ tạo hình, nhúng rửa sản phẩm. Trung bình mỗi tháng, các cơ sở sử dụng khoảng 1.647 tấn nhôm phế liệu cùng nhiều loại hóa chất phục vụ quá trình nhúng, tẩy rửa làm sáng sản phẩm.

Hoạt động sản xuất diễn ra quanh năm, tạo việc làm ổn định cho hàng trăm lao động, góp phần phát triển kinh tế địa phương. Tuy nhiên, sự phát triển mang tính tự phát, quy mô nhỏ lẻ, công nghệ còn lạc hậu, thiếu hệ thống xử lý chất thải đồng bộ đã khiến môi trường tại đây bị ảnh hưởng nghiêm trọng trong nhiều năm.

Nước thải từ sinh hoạt và sản xuất chủ yếu được xả trực tiếp ra các dòng sông quanh thôn. Sông Trục dài khoảng 864m và sông phía Đông dài khoảng 561m là nơi tiếp nhận trực tiếp nguồn thải. Ngoài ra, sông Ba Cồn phía Bắc cũng tiếp nhận nước thải gián tiếp sau khi lắng đọng qua hồ điều hòa.

Theo báo cáo của UBND xã Nam Ninh, các khu vực sông phía Đông và trước thôn đang bị ô nhiễm nặng do nước thải từ công đoạn nhúng, tẩy rửa chứa nhiều kim loại nặng như Cr, Zn, Al cùng axit, xút chưa qua xử lý. Lớp bùn thải tích tụ trên bề mặt sông dày từ 0,9m đến 2,0m, chứa các chất thải nguy hại.

Nhiều đoạn sông bị bồi lắng, đáy cạn, nước tù đọng, bề mặt nổi váng xanh vàng, bốc mùi hôi thối. Đồng ruộng xung quanh bị bỏ hoang do nguồn nước ô nhiễm khiến lúa không thể sinh trưởng.

Không chỉ nguồn nước, môi trường không khí tại Bình Yên cũng chịu tác động lớn. Khói bụi và tiếng ồn từ các lò cô đúc nhôm hoạt động thường xuyên khiến không gian sống trở nên ngột ngạt. Trong mẫu không khí còn phát hiện các chất như H2SO4, HCl phát sinh từ quá trình sử dụng axit trong sản xuất.

Bà Nguyễn Thị T. (thôn Bình Yên) chia sẻ: “Dù không làm nghề tái chế nhôm, gia đình tôi vẫn phải sống chung với khói bụi, mùi khét mỗi ngày. Nhiều hôm các lò đốt hoạt động nhiều, không khí ngột ngạt đến mức người yếu thấy khó thở. Điều khiến tôi lo nhất là sợ ảnh hưởng sức khỏe lâu dài”.

Thực tế, tình trạng ô nhiễm kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày, mà còn đặt ra nhiều lo ngại về sức khỏe lâu dài của người dân. Theo một số hộ dân trong thôn, các bệnh liên quan đến đường hô hấp, da liễu có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây, đặc biệt ở người già và trẻ nhỏ. Dù chưa có thống kê đầy đủ, nhưng nỗi lo “sống chung với ô nhiễm” đã trở thành tâm lý thường trực của nhiều gia đình.

Bên cạnh đó, việc môi trường xuống cấp cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế truyền thống. Nhiều diện tích canh tác bị bỏ hoang không chỉ gây lãng phí tài nguyên đất, mà còn làm giảm nguồn thu nhập phụ của người dân. Một số hộ cho biết, trước đây ngoài nghề chính, họ vẫn có thể trồng lúa hoặc hoa màu, nhưng nay phải từ bỏ do nguồn nước không đảm bảo.

Hoạt động sản xuất, tái chế nhôm tại thôn Bình Yên.

Quyết liệt xử lý, hướng tới phát triển bền vững

Nhằm giảm thiểu ô nhiễm môi trường, từ năm 2013 đến 2021, nhiều dự án đã được triển khai tại thôn Bình Yên, trong đó có hệ thống xử lý nước thải công suất 500 m³/ngày đêm, bể lắng, hồ điều hòa và hệ thống cống dẫn.

Tuy nhiên, các công trình này chưa phát huy hiệu quả như kỳ vọng. Nguyên nhân do nước thải không được xử lý sơ bộ tại nguồn, dẫn đến tắc nghẽn hệ thống. Bên cạnh đó, thiết bị bị hóa chất ăn mòn, không thể vận hành ổn định, khiến nước thải tiếp tục bị xả trực tiếp ra môi trường.

Trước thực trạng trên, chính quyền địa phương đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm cải thiện môi trường sống. Ông Phạm Văn Tính, Phó Chủ tịch UBND xã Nam Ninh, cho biết sau sáp nhập, địa phương đã xây dựng kế hoạch tổng thể, tập trung vào vệ sinh môi trường, nạo vét kênh mương, xây dựng kè sông và cải tạo hạ tầng giao thông.

Từ tháng 10/2025, Dự án Cải tạo tuyến đường Thanh Lợi kết hợp nạo vét hệ thống kênh mương quanh thôn với tổng mức đầu tư hơn 50 tỷ đồng đã được triển khai. Đến nay, dự án đạt hơn 80% khối lượng và dự kiến hoàn thành vào tháng 8/2026.

“Quan điểm của xã là kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế, mà phải hướng tới phát triển bền vững”, ông Tính nhấn mạnh.

Người dân thôn Bình Yên đầu tư hệ thống bể lắng để xử lý nước thải tại nguồn, góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường.

Việc nâng cấp hạ tầng giao thông và hệ thống thoát nước được kỳ vọng sẽ cải thiện môi trường sống tại làng nghề Bình Yên.

Các giải pháp được triển khai theo lộ trình hai giai đoạn. Đến hết năm 2026, hộ sản xuất phải ký cam kết áp dụng biện pháp giảm thiểu ô nhiễm như cải tiến công nghệ, lắp đặt hệ thống xử lý khói bụi, thay thế hóa chất độc hại.

Về lâu dài, xã Nam Ninh sẽ phối hợp triển khai các khu, cụm công nghiệp để di dời các cơ sở sản xuất gây ô nhiễm. Đến năm 2030, các cơ sở không đáp ứng yêu cầu môi trường sẽ buộc phải di dời hoặc chuyển đổi ngành nghề.

Song song với các giải pháp lớn, chính quyền sở tại cũng khuyến khích các hộ sản xuất xử lý ô nhiễm ngay tại nguồn. Mô hình xử lý nước thải bằng hệ thống bể lắng đã được thí điểm tại hộ ông Đoàn Văn Hợp (xóm 2). Ông Hợp cho biết: “Trước đây, nước thải xả trực tiếp ra môi trường. Nay gia đình đã đầu tư bể lắng để hạn chế chất thải nguy hại, sau đó thuê đơn vị xử lý theo quy định”.

Ở lĩnh vực khí thải, hộ ông Nguyễn Văn Tới (xóm 1) đã đầu tư gần 300 triệu đồng lắp đặt hệ thống xử lý khói bụi. Hệ thống này hút toàn bộ khói từ lò đốt, lọc qua các lớp phin trước khi xả ra môi trường. “Trung bình khoảng 2 ngày, lượng bụi xỉ thu gom được đầy 2 bao lớn, sau đó được vận chuyển đi xử lý”, ông Tới cho biết.

Ô nhiễm tại làng nghề Bình Yên không chỉ là câu chuyện môi trường, mà còn là bài toán về phát triển bền vững ở nhiều địa phương làng nghề hiện nay. Khi lợi ích kinh tế vẫn gắn chặt với phương thức sản xuất cũ, việc thay đổi cần không chỉ từ chính sách, mà còn từ nhận thức và hành động của từng hộ dân. Chỉ khi giải quyết được “gốc rễ” này, môi trường sống mới có thể được cải thiện một cách lâu dài.

Vân Anh