Lời giải cho bài toán năng lượng ở châu Âu

Xung đột leo thang ở Trung Đông đang phơi bày sự phụ thuộc nặng nề của châu Âu vào nguồn năng lượng nhập khẩu. Châu lục này đang trông cậy vào các lò phản ứng hạt nhân cỡ nhỏ (SMR) nhằm đảm bảo sự ổn định lưới điện và hỗ trợ mục tiêu trung hòa khí hậu vào năm 2050.

Sai lầm chiến lược

Theo Euronews, tại Hội nghị thượng đỉnh về năng lượng hạt nhân ở Paris tuần trước, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen thẳng thắn thừa nhận việc châu Âu từ bỏ năng lượng hạt nhân trong quá khứ là một quyết định sai lầm chiến lược.

Bà von der Leyen lập luận: “Trong khi năm 1990, 1/3 lượng điện của châu Âu đến từ năng lượng hạt nhân, thì ngày nay con số đó chỉ còn gần 15%. Tôi tin rằng việc châu Âu quay lưng lại với một nguồn năng lượng đáng tin cậy, giá cả phải chăng và phát thải thấp là một sai lầm chiến lược”.

Để giải quyết bài toán an ninh năng lượng lâu dài, bà Ursula von der Leyen đã công bố khoản bảo lãnh 200 triệu EUR để hỗ trợ đầu tư tư nhân vào các công nghệ hạt nhân tiên tiến, với nguồn vốn đến từ thị trường carbon của khối.

Tương tự, Thủ tướng Đức Friedrich Merz từng mô tả quyết định loại bỏ dần năng lượng hạt nhân dưới thời các cựu Thủ tướng Angela Merkel và Olaf Scholz là một sai lầm lớn, dẫn đến giá năng lượng cao và công suất phát điện không đủ. Ông vẫn ủng hộ việc quay trở lại năng lượng hạt nhân thông qua các SMR.

Điều này làm sống lại những tranh luận trước kia, khi các rủi ro và lo ngại về môi trường liên quan đến năng lượng hạt nhân tiếp tục đặt ra thách thức đối với châu Âu. Một số quốc gia EU như Áo, Ireland và Bồ Đào Nha đã từ bỏ tham vọng hạt nhân, nhưng nhiều quốc gia khác như Bỉ, Bulgaria, Croatia, Cộng hòa Czech, Phần Lan, Pháp, Hungary, Italy, Hà Lan, Ba Lan và Thụy Điển... lại đặt cược vào sự hồi sinh của năng lượng hạt nhân, đồng thời cam kết tăng cường hợp tác về các SMR.

Tại hội nghị thượng đỉnh mang tính bước ngoặt năm 2024 ở Brussels, các nước này kêu gọi khai thác tối đa tiềm năng của năng lượng hạt nhân và tạo điều kiện tài chính để kéo dài tuổi thọ của các lò phản ứng hạt nhân hiện có.

EC cho rằng các SMR là nguồn năng lượng linh hoạt và hiệu quả. Ảnh: EC

Động lực quan trọng

Các SMR khác với các nhà máy điện hạt nhân truyền thống ở chỗ chúng được chế tạo tại nhà máy với các bộ phận đủ nhỏ để vận chuyển bằng xe tải hoặc sà lan rồi lắp ráp tại chỗ. Nhờ quy mô nhỏ, SMR đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu thấp hơn nhiều, qua đó giải quyết bài toán chi phí của hạt nhân truyền thống.

Tuy nhiên, nhiều nhà bảo vệ môi trường cho rằng công nghệ này chưa được chứng minh, tốn kém và đầy rủi ro, đặc biệt là so với các nguồn năng lượng tái tạo, vốn dễ triển khai hơn. Các tổ chức giám sát môi trường như Nuclear Transparency Watch (NTW), một tổ chức thúc đẩy minh bạch, nhấn mạnh cần sự tham gia của công chúng và giám sát dân chủ trong các hoạt động hạt nhân. Trong khi nhóm môi trường European Environmental Bureau (EEB) lo ngại những rủi ro, sự thiếu hiệu quả và thiếu dân chủ liên quan đến việc phát triển các SMR.

Dù còn nhiều tranh cãi, EC vẫn muốn đẩy nhanh tiến độ triển khai và đang định hình việc triển khai SMR như một dự án công nghiệp. Chiến lược mới đề xuất các thủ tục được đơn giản hóa để phê duyệt các SMR, bao gồm sự hợp tác giữa các quốc gia EU về giám sát quy định. Theo EC, việc triển khai thành công các SMR phần lớn phụ thuộc vào việc tạo ra nhu cầu mạnh mẽ và môi trường kinh doanh thuận lợi. Nhu cầu ngày càng tăng về điện khí hóa và khử carbon trong sản xuất sẽ là động lực quan trọng.

Giá năng lượng cao phần lớn bắt nguồn từ sự phụ thuộc của EU vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu, khiến khu vực dễ bị tác động trước các biến động toàn cầu, như khủng hoảng Trung Đông. Vì vậy, đẩy mạnh đầu tư hạ tầng năng lượng và các công nghệ sạch như SMR được xem là bước đi quan trọng để giảm chi phí năng lượng. Với việc công bố thành lập Liên minh Công nghiệp SMR ngày 10-3 vừa qua, EU hướng tới thiết lập chuỗi cung ứng vững chắc cho các lò phản ứng mini, bên cạnh đó là tự chủ năng lượng và cả dẫn đầu về công nghệ phát thải thấp. Đây là minh chứng cho sự thực dụng trong chính sách năng lượng hiện đại của lục địa già.

KHÁNH HƯNG