Loạt điểm Toán bất thường: Đừng cực đoan coi mọi điểm 10 đều đáng ngờ

Hơn 140 bài thi môn Toán đạt điểm 10 tại một điểm thi ở Tuyên Quang. Chỉ ít ngày sau, 4 người bị khởi tố, trong đó có thầy dạy Toán Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, là giáo viên coi thi và một Hiệu phó là trưởng điểm thi này.

Từ niềm vui của học sinh và gia đình, những điểm 10 bỗng trở thành tâm điểm nghi ngờ.

Đây là vụ việc cần được nhìn nhận nghiêm túc. Nếu có hành vi can thiệp vào kết quả thi, sai phạm phải bị xử lý nghiêm. Thi cử là một trong những thước đo công bằng mà xã hội đặt nhiều kỳ vọng. Với nhiều học sinh, kỳ thi là nơi các em tin rằng nỗ lực thật có thể được ghi nhận bằng kết quả thật.

Một kỳ thi bị tác động, nếu được chứng minh, sẽ làm tổn thương những thí sinh cạnh tranh bằng năng lực của mình, những phụ huynh tin vào sự nghiêm túc của trường học, và cả xã hội vốn kỳ vọng giáo dục cho trẻ sự trung thực trước khi dạy công thức hay định lý.

Vì vậy, nghiêm khắc với sai phạm là điều bắt buộc. Nhân văn không có nghĩa là bao che cho gian lận mà trước hết là bảo vệ người học thật, thi thật, chờ đợi một kết quả thật. Nhưng trong khi chờ kết luận cuối cùng, cũng cần tránh một kiểu cực đoan khác: Coi mọi điểm 10 đều đáng ngờ.

Đến lúc này, chưa có kết luận nào khẳng định các bài thi đạt điểm tuyệt đối ở điểm thi trên có sai phạm. Trong số hơn 140 điểm 10 ấy, hẳn là có những học sinh thật sự xuất sắc, đã miệt mài học tập nhiều năm để đạt kết quả xứng đáng. Các em không có lỗi khi thành tích của mình xuất hiện trong một phổ điểm đang bị đặt dấu hỏi.

Trường trung học phổ thông Chuyên Tuyên Quang. (Ảnh: B.Q.)

Điều xã hội cần lúc này không phải những lời kết tội vội vàng, mà là một quá trình xác minh minh bạch, khoa học và đủ sức thuyết phục. Từng bài thi cần được xem xét trên cơ sở chứng cứ, dữ liệu chuyên môn và quy định pháp luật. Điểm nào phản ánh đúng năng lực thật phải được bảo vệ. Điểm nào bị tác động, khi có căn cứ chứng minh, phải được xử lý theo quy chế.

Chỉ khi ranh giới đúng - sai được xác lập rõ ràng, công bằng mới có ý nghĩa. Làm rõ sai phạm là cần thiết, nhưng minh oan cho những điểm số trung thực cũng cần thiết không kém.

Một học sinh dành 12 năm đèn sách không thể bị buộc phải mang theo sự nghi ngờ chỉ vì lỗi của người khác. Nếu các em làm bài bằng năng lực của mình, điểm số ấy xứng đáng được bảo vệ, danh dự ấy cũng cần được bảo vệ. Vì vậy, tôi rất hiểu suy nghĩ, cảm xúc của phụ huynh, học sinh thuộc điểm thi THPT Chuyên Tuyên Quang khi 100% trường hợp đạt điểm 10 môn Toán đều đồng ý đề xuất tổ chức thi lại.

Trong các vụ việc liên quan đến giáo dục, tổn thương không chỉ đến từ sai phạm ban đầu. Nó còn đến từ cách dư luận phản ứng sau đó. Khi thông tin chưa đầy đủ, mạng xã hội rất dễ đánh đồng tất cả. Chỉ sau vài giờ, những học sinh đạt điểm cao có thể bị gắn nhãn “điểm ảo”, “được nâng điểm”, “con ông cháu cha” mà không cần chứng cứ.

Cần tránh cực đoan coi mọi điểm 10 đều đáng ngờ.

Báo chí có quyền đặt câu hỏi, phụ huynh có quyền lo lắng, xã hội có quyền yêu cầu minh bạch, nhưng quyền nghi ngờ không đồng nghĩa với quyền kết tội. Càng trong những vụ việc nhạy cảm liên quan đến giáo dục, sự thận trọng càng cần được giữ gìn, bởi phía sau mỗi bảng điểm là những con người thật, những gia đình thật và tương lai của những đứa trẻ đang bước vào đời.

Điều đáng nói hơn là trách nhiệm không thể dừng lại ở một cá nhân. Một kỳ thi tốt nghiệp THPT vận hành qua nhiều tầng kiểm soát. Nếu một cá nhân có thể tác động đến kết quả của nhiều bài thi, câu hỏi lớn hơn phải được đặt ra: Vì sao hệ thống giám sát không phát hiện, hoặc không ngăn chặn được bất thường trước khi nó trở thành một cuộc khủng hoảng niềm tin?

Xử lý nghiêm người vi phạm là cần thiết. Nhưng nếu chỉ tìm một người chịu trách nhiệm mà không rà soát toàn bộ quy trình, những lỗ hổng tương tự vẫn có thể lặp lại ở nơi khác. Một nền giáo dục mạnh phải biết sửa cả hệ thống sau mỗi sai phạm, thay vì chỉ xử lý phần nổi của vấn đề.

Giáo dục không thể dạy trẻ trung thực bằng một hệ thống khiến trẻ nghi ngờ sự trung thực. Mỗi kỳ thi cũng là một bài học công dân. Cách người lớn tổ chức kỳ thi sẽ dạy trẻ hiểu thế nào là công bằng. Cách người lớn đối diện với sai phạm sẽ dạy các em hiểu thế nào là trách nhiệm.

Nếu kết quả điều tra cho thấy có thí sinh vi phạm quy chế hoặc có bài thi được can thiệp trái quy định, việc xử lý phải nghiêm minh, đúng người, đúng mức độ, không có vùng cấm hay ngoại lệ. Những cá nhân lợi dụng vị trí của mình để làm sai lệch kết quả thi cũng phải chịu trách nhiệm trước pháp luật.

Song song với đó, những học sinh làm bài bằng chính năng lực của mình cần được trả lại danh dự. Một nền giáo dục công bằng phải đủ nghiêm để xử lý người sai và đủ công tâm để bảo vệ người đúng.

Điểm số sai còn có thể rà soát. Bài thi bất thường còn có thể kiểm tra lại. Người vi phạm, khi được xác định rõ, sẽ phải chịu trách nhiệm theo quy định. Nhưng niềm tin của học sinh thì không dễ chấm lại.

Khi trẻ bắt đầu nghi ngờ rằng chăm chỉ chưa chắc được ghi nhận, còn gian dối đôi khi lại có lợi, tổn thương ấy sẽ vượt khỏi phạm vi một kỳ thi. Nó chạm vào điều sâu hơn: Niềm tin rằng sự trung thực vẫn xứng đáng.

Chỉ khi sự thật được làm sáng tỏ, người sai bị xử lý và người đúng được bảo vệ, mỗi điểm 10 mới trở lại đúng ý nghĩa của nó: Phần thưởng cho trí tuệ, sự trung thực và những năm tháng nỗ lực của học sinh.

Khôi Nguyên