Liệu thị trường chung có phải là giải pháp cho bài toán năng lượng châu Âu?

Theo GS. Brigitte Granville (Đại học Queen Mary London), đây sẽ là một “bài toán kép” với mục tiêu cải thiện tính cạnh tranh của nền công nghiệp châu Âu, đồng thời duy trì sự đoàn kết giữa các quốc gia Liên minh châu Âu (EU).

Chi phí năng lượng cao kìm hãm ngành công nghiệp châu Âu

Theo GS. Brigitte Granville, tác động của xung đột Mỹ-Iran đối với nguồn cung và giá cả năng lượng toàn cầu đã một lần nữa cho thấy châu Âu cần loại bỏ nhiên liệu hóa thạch vì mục đích bảo vệ môi trường và an ninh năng lượng.

Nguyên nhân sâu xa của quá trình phi công nghiệp hóa tại châu Âu không chỉ xuất phát từ sự sụt giảm của các ngành tiêu tốn năng lượng như hóa chất, phân bón và thép, mà còn nằm ở chi phí điện cao gấp đôi so với các đối thủ cạnh tranh như Mỹ và Trung Quốc.

Trong bối cảnh các ngành công nghiệp tương lai như trí tuệ nhân tạo (AI) đòi hỏi mức tiêu thụ điện năng đặc biệt cao, châu Âu cần tìm cách hạ chi phí năng lượng để không bị tụt lại phía sau trong tỷ trọng GDP toàn cầu thế kỷ 21.

Một số sự kiện như xung đột Nga-Ukraine năm 2022 và xung đột Mỹ-Iran năm nay đã bộc lộ nhiều điểm thiếu thực tế trong viễn cảnh châu Âu chuyển đổi từ nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu sang năng lượng tái tạo được sản xuất nội địa với giá cả cạnh tranh. Trong khi lục địa già sản xuất được năng lượng điện Mặt trời, điện gió và hưởng lợi từ giá trang thiết bị liên tục giảm, ngành công nghiệp năng lượng tái tạo của châu lục này vẫn phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng do Trung Quốc chiếm ưu thế.

Ví dụ, châu Âu vẫn thiếu đầu tư cho các mạng lưới truyền tải điện trong bối cảnh tỷ trọng điện năng trong tổng lượng tiêu thụ năng lượng ngày càng tăng và nhiều cơ sở năng lượng tái tạo nằm cách xa các lưới điện hiện có. Gánh nặng của các khoản chi phí này cuối cùng sẽ được đặt lên vai người tiêu dùng.

Giá điện còn bị đẩy lên cao do tính không liên tục của nguồn năng lượng tái tạo – vốn đòi hỏi châu Âu cần có hệ thống lưu trữ pin hoặc nguồn năng lượng thay thế khi không có năng lượng từ Mặt trời và gió – cũng như nỗ lực của EU nhằm xây dựng thị trường điện bán buôn không biên giới trong hai thập kỷ vừa qua.

Sự kết hợp của hai yếu tố này cho thấy rõ khoảng cách giữa các chương trình nghị sự về năng lượng ở cấp quốc gia và toàn EU – vấn đề dự kiến sẽ trở thành tâm điểm trong cuộc bầu cử Tổng thống Pháp năm 2027.

Mô hình định giá theo chi phí cận biên: "Được chung, mất riêng"

Thị trường điện nội khối EU vận hành theo mô hình định giá theo chi phí cận biên, trong đó mức megawatt-giờ đắt nhất để đáp ứng toàn bộ nhu cầu sẽ định ra mức giá cho toàn thị trường. Do nguồn cung cận biên (dùng để bù đắp khi không có sẵn năng lượng Mặt trời và gió) là điện do động cơ tua bin khí tạo ra, giá điện châu Âu gần đây đã tăng vọt khi xuất khẩu khí đốt của Qatar bị gián đoạn do phong tỏa eo biển Hormuz.

Trên lý thuyết, mô hình này mang lại hiệu quả cho toàn bộ châu Âu, tương đồng với khuyến nghị của ông Mario Draghi – cựu Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) – về việc dỡ bỏ tối đa các rào cản nội khối trong thị trường hàng hóa và dịch vụ châu Âu.

Tuy nhiên, đây có thể trở thành một mô hình bất lợi cho các quốc gia có sản lượng điện phát thải carbon thấp lớn với chi phí cận biên tối thiểu, trong đó dẫn đầu là Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha (điện Mặt trời) và Pháp (điện hạt nhân).

Pháp từ lâu đã ưu tiên khả năng tự chủ và tạo vị thế thuận lợi trong tiến trình chuyển đổi năng lượng thông qua các nhà máy điện hạt nhân và các mạng lưới truyền tải mà nước này đã xây dựng, tạo ra nguồn điện sạch, ổn định với chi phí thấp.

Dù vậy, dưới tác động của cơ chế định giá chung của EU, lợi ích mà Pháp thu được không tương xứng với năng lực cạnh tranh của nước này. Đây là vấn đề mà đảng cực hữu Tập hợp Quốc gia (RN) của Pháp đã tập trung khai thác trước thềm cuộc bầu cử Tổng thống năm 2027.

Theo GS. Granville, một thị trường điện phân mảnh, có thể không phải là lựa chọn tối ưu cho nền kinh tế châu Âu nói chung, song việc hội nhập kinh tế một cách máy móc có nguy cơ gây ra phản ứng chính trị mạnh, đe dọa nghiêm trọng đối với tiến trình hội nhập châu Âu nói chung.

Châu Âu có nên thử các mô hình ở cấp độ quốc gia?

Theo GS. Granville, giải pháp tối ưu đối với châu Âu đòi hỏi một quá trình thử nghiệm được triển khai ở cấp độ quốc gia. Ngay cả khi EU phải chịu một số thiệt hại về kinh tế, việc giải quyết các thách thức đặc thù của từng khu vực và quốc gia châu Âu có thể giúp liên minh này thay thế nhiên liệu hóa thạch bằng nguồn điện phát thải carbon thấp và tăng tính cạnh tranh về giá cả so với các đối thủ trên thế giới.

Với cách tiếp cận này, tổng chi phí thử nghiệm của từng nước châu Âu có thể còn thấp hơn chi phí hiện nay. Đồng thời, sự cạnh tranh giữa các nước châu Âu cũng sẽ tạo động lực để các quốc gia này tìm kiếm chiến lược phù hợp nhất với nhu cầu của mỗi nước.

Ví dụ, Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha là những trường hợp thành công điển hình của các chương trình thí điểm cấp quốc gia, khi lượng điện các nước này sản xuất trong những giờ nắng cao điểm vượt qua nhu cầu sử dụng trong nước. Trong khi đó, Anh lại là một trường hợp thất bại khi dồn hết đầu tư vào một chương trình năng lượng tái tạo thiếu sáng suốt, đẩy giá điện công nghiệp của London lên gấp đôi mức trung bình châu Âu.

Tuy nhiên, với cách tiếp cận nêu trên, việc kỳ vọng Chính phủ các nước châu Âu thống nhất một cơ chế chia sẻ chi phí công bằng và chấp nhận được về mặt chính trị trên toàn thị trường năng lượng châu Âu dường như là không khả thi.

Ví dụ, Pháp đã phản đối các thỏa thuận tăng cường kết nối mạng lưới năng lượng nhằm chia sẻ nguồn điện hạt nhân dồi dào của nước này với Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, trong bối cảnh hệ thống điện tại bán đảo Iberia thường xuyên gặp các sự cố mất điện vào ban đêm khi không có nắng và gió.

Mặc dù vậy, GS. Granville cho rằng, đôi khi sự can thiệp hạn chế của EU mới là giải pháp cho bài toán năng lượng của châu Âu. Bà cho rằng, nếu mỗi quốc gia EU tự chịu trách nhiệm cho quá trình chuyển đổi năng lượng của riêng mình, các Chính phủ sẽ có động lực thực chất để điện phát thải carbon thấp với chi phí thấp, và những mô hình khả thi nhất sẽ thu hút nhiều vốn đầu tư cùng việc làm giá trị cao nhất.

Theo đó, một mô hình lý tưởng cho thị trường năng lượng EU sẽ bao gồm cơ chế định giá carbon nghiêm ngặt nhằm đảm bảo "sân chơi" bình đẳng ở cấp độ toàn EU. Tín hiệu về giá này sẽ hạn chế tác động tiêu cực của chính sách năng lượng từng nước đối với mục tiêu chung, qua đó bảo đảm rằng, việc đáp ứng các ràng buộc chính trị của khối không trở thành tâm điểm chỉ trích tại châu Âu.

(theo Korea Times)

Minh Nhuận