Liên kết '3 nhà' tạo nền tảng phát triển công nghệ và thương mại hóa kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu khoa học vẫn xa sản xuất và thị trường

Những năm gần đây, năng lực khoa học và công nghệ của Việt Nam không ngừng được nâng lên. Theo số liệu của Bộ KH&CN công bố, hiện cả nước có gần 240 trường đại học, hàng trăm viện nghiên cứu và hơn 900 tổ chức khoa học và công nghệ.

Tuy nhiên, số lượng công trình nghiên cứu tăng lên chưa đồng nghĩa với việc có nhiều sản phẩm mới xuất hiện trên thị trường.

Theo TS Nguyễn Hữu Cẩn, Quyền Viện trưởng Viện Sở hữu trí tuệ Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), tại Báo cáo Chỉ số Đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) 2025 của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) cho thấy, Việt Nam xếp thứ 50/139 nền kinh tế về chỉ số đầu vào đổi mới sáng tạo và đứng thứ 37/139 về chỉ số đầu ra đổi mới sáng tạo.

Tuy nhiên, Việt Nam chỉ xếp thứ 112/139 về thu nhập từ tài sản trí tuệ. Khoảng cách lớn giữa năng lực tạo ra kết quả đổi mới sáng tạo và khả năng khai thác giá trị kinh tế từ tài sản trí tuệ phản ánh những hạn chế trong hoạt động thương mại hóa các kết quả nghiên cứu khoa học và công nghệ.

Liên kết viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp là nền tảng thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Cùng quan điểm, TS Nguyễn Văn Cảnh, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu công nghệ và sản xuất thông minh, Trường Cơ khí – Ô tô, Đại học Công nghiệp Hà Nội, cho rằng hoạt động thương mại hóa các kết quả nghiên cứu, phát minh và sáng chế khoa học, công nghệ tại Việt Nam vẫn còn nhiều "điểm nghẽn" cần sớm được tháo gỡ.

Theo TS Cảnh, khoảng cách giữa các viện nghiên cứu và thị trường vẫn khá lớn, khiến nhiều đề tài, sáng chế chưa xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp và thị trường. Bên cạnh đó, cơ chế sở hữu và định giá tài sản trí tuệ được hình thành từ ngân sách nhà nước vẫn còn nhiều vướng mắc, làm hạn chế động lực cũng như quyền chủ động của các nhà khoa học trong việc thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

"Chúng ta cũng đang thiếu các tổ chức trung gian đủ năng lực để kết nối nhà khoa học với doanh nghiệp, nhà đầu tư và thị trường. Vì vậy, không ít sáng chế có giá trị vẫn chỉ nằm trên giấy hoặc dừng ở quy mô thử nghiệm, chưa thể chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ tạo ra giá trị kinh tế", TS Cảnh nhấn mạnh.

Vai trò mô hình hợp tác "3 nhà"

Để thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường, cần hình thành sự liên kết chặt chẽ giữa ba chủ thể là viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng.

Tại Hội thảo khoa học quốc gia "Định hướng phát triển đại học đổi mới sáng tạo tại Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo" được tổ chức mới đây, Tiến sĩ Nguyễn Đắc Bình Minh, Phó Viện trưởng Viện Đổi mới sáng tạo Quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ cho rằng, đại học đổi mới sáng tạo là mô hình giáo dục đại học hiện đại, chuyển dịch từ truyền thụ tri thức đơn thuần sang tạo ra ứng dụng tri thức, công nghệ và các giải pháp thực tiễn. Mô hình này tập trung vào khởi nghiệp, liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp và xây dựng hệ sinh thái sáng tạo nhằm giải quyết các bài toán kinh tế - xã hội.

Ông cũng cho biết, cần thay đổi tư duy và cách làm, từ "học để kiếm việc" sang "học để tạo ra giải pháp"; cần có sự đồng hành từ nhiều phía, trong đó chú trọng mô hình nhà trường - nhà nước - nhà doanh nghiệp trở thành nền tảng quan trọng của đại học đổi mới sáng tạo để kết quả nghiên cứu không chỉ dừng ở bài báo, đề tài hay phòng nghiên cứu mà thực sự đi vào đời sống.

Đồng quan điểm, Tiến sĩ Trần Nam Tú, Phó Cục trưởng Cục Khoa học công nghệ và Thông tin, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết, hợp tác "3 nhà": nhà trường - nhà nước - nhà doanh nghiệp là định hướng chiến lược quan trọng nhằm gắn kết đào tạo, nghiên cứu khoa học với nhu cầu thực tiễn của phát triển kinh tế - xã hội, là mô hình hợp tác cùng đầu tư và nghiên cứu, phát triển.

Tập đoàn Công nghiệp – Viễn thông Quân đội (Viettel) và Đại học Bách khoa Hà Nội (HUST) khai trương phòng thí nghiệm nghiên cứu 5G/6G. Ảnh: Báo QĐND.

Trên thực tế, nhiều mô hình hợp tác giữa Nhà nước, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo đã chứng minh hiệu quả trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Điển hình, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) đã phối hợp với NVIDIA cùng nhiều trường đại học triển khai các chương trình phát triển nguồn nhân lực AI. Trong mô hình này, các bên phát huy thế mạnh riêng, từ đầu tư hạ tầng công nghệ, xây dựng chương trình đào tạo đến nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn, góp phần rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo, nghiên cứu và nhu cầu của thị trường.

Hoàn thiện thể chế để liên kết "3 nhà" phát huy hiệu quả

Chia sẻ về những điều kiện để mô hình liên kết "3 nhà" (Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp) thực sự phát huy hiệu quả trong phát triển công nghệ chiến lược và công nghệ lõi, ông Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ Phát triển Khoa học và Công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) cho rằng, mỗi chủ thể đều có những nhu cầu và "điểm nghẽn" khác nhau, vì vậy chính sách hỗ trợ cũng cần được thiết kế phù hợp thay vì áp dụng một cơ chế chung.

Theo ông, các viện nghiên cứu và trường đại học là lực lượng nòng cốt trong nghiên cứu, làm chủ công nghệ lõi, cần được trao cơ chế khoán chi linh hoạt và chấp nhận mức độ rủi ro nhất định trong nghiên cứu khoa học. Trong khi đó, doanh nghiệp không quá phụ thuộc vào hỗ trợ trực tiếp từ ngân sách mà quan tâm nhiều hơn đến các chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, hàng rào kỹ thuật, tiêu chuẩn và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ để mạnh dạn đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D).

Vì vậy, theo ông, thời gian tới cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng nhận diện đúng những vướng mắc của từng nhóm đối tượng để xây dựng chính sách hỗ trợ linh hoạt, sát với nhu cầu thực tiễn của viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp, qua đó tạo động lực phát triển các công nghệ chiến lược.

Khi Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư cho khoa học - công nghệ, nhà khoa học được trao cơ chế phù hợp để sáng tạo và người trẻ dám theo đuổi những công nghệ mới, khoa học và công nghệ sẽ không chỉ là lĩnh vực hỗ trợ phát triển mà trở thành động lực tăng trưởng cốt lõi, góp phần hiện thực hóa khát vọng đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển trong kỷ nguyên kinh tế tri thức

Hằng Phạm