Liên Hợp Quốc kêu gọi xây dựng hiệp ước về vũ khí tự động sát thương

Tổng thư ký LHQ Antonio Guterres phát biểu tại trụ sở LHQ ở New York, Mỹ. Ảnh: THX/TTXVN

Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc (LHQ) Antonio Guterres và Chủ tịch Ủy ban Chữ thập đỏ quốc tế (ICRC) Mirjana Spoljaric Egger đã đưa ra lời kêu gọi khẩn cấp về việc xây dựng khuôn khổ pháp lý quốc tế đối với các hệ thống vũ khí tự động sát thương. Trong tuyên bố chung, hai nhà lãnh đạo cảnh báo thế giới đang tiến rất gần tới một tương lai mà các hệ thống vũ khí có thể tự xác định và tấn công mục tiêu mà không cần sự can thiệp trực tiếp của con người.

Theo ông Guterres và bà Spoljaric, những quan ngại căn bản về mặt pháp lý, đạo đức và nhân đạo đối với công nghệ này không những không thay đổi mà mức độ rủi ro còn tiếp tục gia tăng. Nhân loại có nguy cơ vượt qua một “lằn ranh đỏ” về đạo đức nếu trao cho máy móc quyền tự quyết định ai sẽ trở thành mục tiêu trên chiến trường.

Hệ thống vũ khí tự động sát thương thường được hiểu là những loại vũ khí có khả năng lựa chọn mục tiêu và sử dụng vũ lực mà không cần sự can thiệp của con người sau khi đã được kích hoạt.

Nguy cơ không còn thuộc về tương lai xa

Đến nay chưa có trường hợp nào được xác nhận là sử dụng vũ khí hoàn toàn tự động trong thực chiến. Tuy nhiên, căng thẳng địa chính trị gia tăng cùng những cuộc xung đột tại Ukraine và Trung Đông đã thúc đẩy tốc độ phát triển cũng như ứng dụng các công nghệ quân sự mới.

Thiết bị bay không người lái ngày càng giữ vai trò quan trọng trên chiến trường, từ trinh sát, phát hiện mục tiêu đến thực hiện các cuộc tấn công. Việc tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) vào những hệ thống này làm dấy lên lo ngại khoảng cách từ vũ khí có người điều khiển đến vũ khí hoàn toàn tự động có thể nhanh chóng bị thu hẹp.

Ông Guterres và bà Spoljaric nhấn mạnh nguy cơ này không còn thuộc về một tương lai xa. Cuộc chạy đua tăng cường khả năng tự động hóa cho các hệ thống vũ khí đã bắt đầu, trong khi những giới hạn pháp lý quốc tế vẫn chưa được xác lập đầy đủ.

Hiện thế giới chưa có một hiệp ước quốc tế riêng điều chỉnh vũ khí tự động sát thương và những hệ thống vũ khí ứng dụng AI. Khoảng trống pháp lý này đặt ra hàng loạt câu hỏi: Ai sẽ chịu trách nhiệm nếu một hệ thống tự động tấn công nhầm dân thường? Máy móc có đủ khả năng phân biệt giữa binh sĩ và người không tham chiến hay không? Và quyết định tước đi sinh mạng con người có thể được giao cho một thuật toán đến mức nào?

Lãnh đạo LHQ và ICRC cảnh báo các thế hệ tương lai sẽ đặt câu hỏi liệu những nhà lãnh đạo hiện nay có hành động khi vẫn còn cơ hội thiết lập giới hạn, trước khi các loại vũ khí này trở nên phổ biến và vượt khỏi tầm kiểm soát hay không.

Người phát triển công nghệ cũng lên tiếng cảnh báo

Theo hai nhà lãnh đạo, nhiều nhà khoa học và kỹ sư trực tiếp tham gia phát triển các hệ thống tự động cũng đã cảnh báo về những rủi ro tiềm ẩn. Khi chính những người tạo ra công nghệ kêu gọi thiết lập giới hạn, các quốc gia không thể tiếp tục thụ động hoặc trì hoãn hành động.

Những người phản đối vũ khí tự động sát thương cho rằng, việc để thuật toán lựa chọn mục tiêu có thể làm suy yếu trách nhiệm giải trình trong chiến tranh. Trong trường hợp xảy ra thương vong trái pháp luật, việc xác định trách nhiệm giữa người chỉ huy, người vận hành, nhà sản xuất và người thiết kế thuật toán sẽ đặc biệt phức tạp.

Việc sử dụng các hệ thống tự động trên quy mô lớn còn có thể làm giảm ngưỡng phát động xung đột. Khi tổn thất trực tiếp đối với binh sĩ của bên tiến hành tấn công giảm xuống, các Chính phủ có thể dễ dàng lựa chọn biện pháp quân sự hơn. Tốc độ phản ứng của máy móc cũng tiềm ẩn nguy cơ đẩy một sự cố hoặc phán đoán sai thành vòng xoáy leo thang trước khi con người kịp can thiệp.

Thời điểm quyết định đối với một hiệp ước quốc tế

Các cuộc thảo luận về kiểm soát vũ khí tự động đã kéo dài khoảng một thập niên nhưng chưa tạo ra một khuôn khổ pháp lý có tính ràng buộc. Sau ba năm thảo luận gần đây, các quốc gia dự kiến quyết định vào tháng 11 tới về việc có khởi động đàm phán chính thức nhằm xây dựng một hiệp ước quốc tế hay không.

LHQ và ICRC cho rằng, khuôn khổ mới cần cấm những hệ thống vũ khí tự động có đặc điểm không thể dự đoán hoặc kiểm soát đầy đủ, cũng như những loại được thiết kế để trực tiếp lựa chọn con người làm mục tiêu. Các hệ thống tự động khác cũng cần chịu những hạn chế chặt chẽ để bảo đảm khả năng kiểm soát và trách nhiệm của con người.

Ông Guterres và bà Spoljaric kêu gọi các nhà lãnh đạo thể hiện quyết tâm chính trị, cảnh báo sự chậm trễ có thể phải trả giá bằng sinh mạng con người. Trong khi công nghệ phát triển với tốc độ nhanh hơn quá trình xây dựng luật pháp, cơ hội thiết lập các giới hạn hữu hiệu đang dần thu hẹp.

Thông điệp được hai nhà lãnh đạo nhấn mạnh là đổi mới công nghệ phải phục vụ con người, không được trở thành mối đe dọa đối với nhân loại. Quyết định sinh tử trên chiến trường, theo đó, không thể bị giản lược thành một phép tính do máy móc tự thực hiện.

Quỳnh Vũ