Lễ hội thuyền rồng và dòng chảy văn hóa Trung Quốc

Những chiếc thuyền rồng được trang trí kỳ công tranh tài tại tỉnh Chiết Giang, Trung Quốc. Ảnh: The Atlantic

Diễn ra vào ngày 5/5 âm lịch hằng năm, Lễ hội thuyền rồng còn được gọi là Tết Đoan Ngọ. Đây là một trong ba lễ hội truyền thống quan trọng nhất của Trung Quốc, bên cạnh Tết Nguyên đán và Tết Trung thu. Theo quan niệm dân gian, thời điểm giữa năm thường gắn với thời tiết nóng ẩm, dịch bệnh và tà khí, vì vậy, nhiều nghi lễ cầu an và xua đuổi điều xấu được tổ chức trong dịp này.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, lễ hội có nguồn gốc từ các nghi thức nông nghiệp cổ xưa của cư dân miền Nam Trung Quốc nhằm cầu mong mùa màng bội thu và mưa thuận, gió hòa. Trong nền văn minh lúa nước, rồng được xem là linh vật cai quản sông nước, mùa màng và thời tiết. Vì vậy, hình tượng rồng dần trở thành trung tâm trong các hoạt động nghi lễ cộng đồng.

Theo triết lý âm dương, khoảng thời gian giữa năm đánh dấu sự chuyển đổi của tự nhiên, khi năng lượng dương suy giảm và âm khí bắt đầu gia tăng. Người Hoa xưa tin rằng, con người cần thực hiện các nghi lễ để cân bằng thiên nhiên, tránh bệnh tật và tai ương. Qua nhiều thế kỷ, những tập tục dân gian này hòa quyện cùng các truyền thuyết lịch sử để hình thành lễ hội như ngày nay.

Hoạt động nổi bật nhất của Lễ hội thuyền rồng là đua thuyền rồng, một nghi thức mang đậm dấu ấn cộng đồng và tinh thần thượng võ của văn hóa Trung Hoa. Vào dịp lễ, tại nhiều địa phương ven sông, hồ hoặc kênh rạch, không khí trở nên sôi động với sự xuất hiện của những chiếc thuyền dài được trang trí công phu, phần mũi và đuôi thuyền chạm khắc hình rồng rực rỡ sắc màu. Hình tượng rồng không chỉ tạo nên vẻ đẹp uy nghi, mạnh mẽ cho cuộc đua, mà còn mang ý nghĩa biểu trưng sâu xa, gắn với niềm tin về quyền năng điều hòa mưa gió, bảo hộ mùa màng và đem lại may mắn cho cộng đồng. Trên mỗi thuyền, hàng chục tay chèo ngồi thành hai hàng, phối hợp nhịp nhàng theo tiếng trống dồn dập ở đầu thuyền. Người đánh trống giữ vai trò quan trọng, vừa tạo khí thế, vừa điều tiết nhịp chèo để cả đội cùng hướng đến tốc độ cao nhất. Tiếng trống, tiếng mái chèo rẽ nước và tiếng reo hò cổ vũ của người xem hòa quyện, tạo nên bầu không khí náo nhiệt, thể hiện sức sống mạnh mẽ của lễ hội dân gian.

Từ một nghi lễ dân gian gắn với tín ngưỡng sông nước và tưởng niệm các nhân vật lịch sử, đua thuyền rồng ngày nay đã phát triển thành một môn thể thao phổ biến tại nhiều quốc gia. Nhiều giải đấu được tổ chức quy mô lớn, không chỉ ở Trung Quốc, mà còn tại các cộng đồng người Hoa ở nước ngoài và nhiều nước khác trên thế giới. Các đội đua chuyên nghiệp được thành lập, quy tắc thi đấu ngày càng được chuẩn hóa, trong khi yếu tố lễ hội vẫn được gìn giữ thông qua nghi thức khai mạc, trang trí thuyền, biểu diễn trống và các hoạt động văn hóa đi kèm. Sự kết hợp giữa tính truyền thống và tính thể thao hiện đại giúp đua thuyền rồng có sức lan tỏa rộng rãi, thu hút sự quan tâm của đông đảo vận động viên, du khách và người dân địa phương. Thông qua các sự kiện này, văn hóa Trung Quốc được giới thiệu đến bạn bè quốc tế một cách sinh động, gần gũi và giàu tính biểu tượng.

Bên cạnh các cuộc đua sôi động, ẩm thực cũng là phần không thể thiếu trong Lễ hội thuyền rồng. Món ăn tiêu biểu nhất trong dịp này là bánh ú gạo nếp, thường được làm từ gạo nếp gói trong lá tre hoặc các loại lá thơm, buộc thành hình tam giác hay hình tháp, rồi đem luộc chín. Tùy từng vùng miền, bánh có thể mang hương vị mặn hoặc ngọt, với nhiều loại nhân như thịt, đậu xanh, trứng muối, nấm, hạt dẻ hoặc chà là. Ở một số địa phương, cách gói bánh, loại lá sử dụng và gia vị đi kèm còn thể hiện nét riêng trong tập quán ẩm thực của từng cộng đồng.

Trải qua những biến động lịch sử, Lễ hội thuyền rồng tại Trung Quốc từng có giai đoạn bị gián đoạn hoặc thu hẹp quy mô, song sau đó dần được khôi phục mạnh mẽ. Việc lễ hội được công nhận là ngày nghỉ quốc gia vào năm 2008 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Đến năm 2009, Lễ hội thuyền rồng được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sự kiện này không chỉ khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và xã hội của lễ hội, mà còn góp phần nâng cao nhận thức về việc bảo vệ các di sản phi vật thể trong đời sống hiện đại.

Ngày nay, Lễ hội thuyền rồng không chỉ phổ biến tại Trung Quốc, mà còn hiện diện tại nhiều quốc gia Đông Á và tại các cộng đồng người Hoa trên khắp thế giới. Ở mỗi nơi, lễ hội có thể được tiếp nhận, biến đổi và bổ sung những sắc thái riêng, phù hợp với lịch sử, môi trường tự nhiên và bản sắc văn hóa bản địa. Có nơi nhấn mạnh yếu tố thi đấu thể thao, có nơi coi trọng nghi lễ cầu an, tưởng niệm tổ tiên hoặc các nhân vật lịch sử địa phương. Chính sự đa dạng này cho thấy sức sống bền bỉ của Lễ hội thuyền rồng trong dòng chảy văn hóa khu vực. Từ một lễ hội truyền thống gắn với sông nước, mùa màng và ký ức lịch sử, Lễ hội thuyền rồng đã trở thành cầu nối văn hóa, góp phần thúc đẩy giao lưu, tăng cường hiểu biết giữa các cộng đồng và khẳng định giá trị của di sản trong đời sống đương đại.

Như Quỳnh