Lấy 'thực thi' làm thước đo của Nhà nước pháp quyền

Tổng Bí thư Tô Lâm khi báo cáo về các văn kiện trình Đại hội XIV đã nhấn mạnh “Hoàn thiện thể chế phát triển và Nhà nước pháp quyền XHCN: Lấy thực thi làm thước đo” là một trong tám nội dung cốt lõi để thực hiện các quyết sách chiến lược mà Đảng đã đề ra trong kỷ nguyên mới.

Chương trình hành động của Ban Chấp hành Trung ương Đảng thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV cũng nêu rõ nhiệm vụ phải xây dựng hệ thống đo lường chất lượng thực thi pháp luật ở các bộ, ngành, địa phương dựa trên mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp, để tiếp tục đẩy mạnh xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.

Trung tướng, PGS-TS Trần Văn Độ, nguyên Phó Chánh án TAND Tối cao, Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương, cho rằng trong Nhà nước pháp quyền, cải cách thể chế chỉ thực sự trở thành đột phá khi được triển khai đồng bộ từ xây dựng chính sách, hoàn thiện pháp luật đến tổ chức thực thi, trong đó chú trọng “kỷ luật thực thi” nhưng cũng không được xem nhẹ hoạt động lập pháp.

Người dân tại Trung tâm phục vụ hành chính công TP.HCM. Ảnh: THUẬN VĂN

Trọng tâm chuyển dịch sang “kỷ luật thực thi”

. Phóng viên: Thưa Trung tướng, Đại hội XIV của Đảng đã xác định cải cách thể chế là “đột phá của đột phá” khi hoàn thiện thể chế và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Theo ông, nội hàm của sự đột phá này có gì khác biệt so với các nhiệm kỳ trước?

+ Trung tướng, PGS-TS Trần Văn Độ: Thể chế là một hệ thống hoàn chỉnh bao gồm chính sách pháp luật, quy định pháp luật thể chế hóa chính sách đó và tổ chức thực hiện pháp luật được ban hành.

Chính sách pháp luật thể hiện đầy đủ, đúng đắn, khách quan các quan điểm của Đảng, ý chí của Nhân dân về các vấn đề trọng đại của đất nước; pháp luật thể chế hóa chính sách của Nhà nước bằng các quy phạm pháp luật để điều chỉnh các vấn đề của chính sách và tổ chức thực hiện pháp luật chính là đưa pháp luật vào cuộc sống, thực hiện chức năng điều chỉnh của nó.

Cải cách thể chế chỉ có thể trở thành điểm đột phá khi các yếu tố chính sách - pháp luật - tổ chức thực thi pháp luật được thực hiện một cách hệ thống, đồng bộ và tích cực. Đây là điểm khác nhau trong tư duy cải cách thể chế của Đại hội XIV so với trước đây, vốn chú trọng nhiều hơn đến ban hành văn bản pháp luật, mà chưa xây dựng chính sách thật tốt và chưa thật chú trọng đến việc tổ chức thực hiện pháp luật, làm cho nhiều quy định pháp luật chỉ nằm trên giấy, thiếu tính khả thi.

Trung tướng, PGS-TS Trần Văn Độ phát biểu tại Hội nghị ĐBQH hoạt động chuyên trách thảo luận về một số dự án Luật trình Quốc hội tại kỳ họp thứ 10, Quốc hội Khóa XIII. Ảnh: Qh

. Chúng ta đã dành nhiều năm để “xây dựng và hoàn thiện” hệ thống pháp luật - yếu tố then chốt trong công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền. Tại Đại hội XIV, trọng tâm đã có sự chuyển dịch mạnh mẽ sang “kỷ luật thực thi”. Phải chăng vấn đề hiện nay không nằm ở chỗ thiếu luật, mà nằm ở việc đưa luật vào cuộc sống?

+ Vâng, đúng vậy. Những năm qua chúng ta rất chú trọng đến công tác xây dựng pháp luật trong công cuộc cải cách tư pháp, cải cách pháp luật, nhất là trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam.

Tuy nhiên, thực tế đã cho thấy rằng nhiều quy định của pháp luật không được thực thi trong cuộc sống vì nhiều nguyên nhân khác nhau mà có thể kể đến những nguyên nhân chủ yếu sau:

Thứ nhất, pháp luật chưa thể chế hóa đầy đủ, đúng đắn quan điểm, đường lối của Đảng; chính sách chưa được xây dựng hiệu quả.

Thứ hai, trong xây dựng chính sách làm cơ sở cho việc ban hành luật, các tác động của pháp luật, nhất là tác động tiêu cực chưa được đánh giá đầy đủ.

Thứ ba, kỹ thuật lập pháp còn hạn chế làm cho pháp luật được nhận thức khác nhau trong tổ chức thực hiện, thậm chí lồng lợi ích nhóm trong ban hành và thực hiện;

Thứ tư, trách nhiệm công vụ của những người có trách nhiệm trong tổ chức thực hiện pháp luật...

Vì vậy, Đại hội XIV của Đảng chuyển dịch từ ban hành pháp luật sang “kỷ luật thực thi” pháp luật là điều đúng đắn. Tuy nhiên, để hoạt động thực thi pháp luật hiệu quả, cần phải khắc phục bốn nguyên nhân nêu trên và lấy kết quả thực thi pháp luật làm tiêu chí đánh giá hiệu quả hoạt động cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Lấy sự hài lòng của người dân làm thước đo

. Một điểm rất mới và thực tế được đề cập là lấy “thời gian và chi phí tuân thủ” của người dân, doanh nghiệp làm thước đo chất lượng cải cách thể chế. Điều này sẽ tạo ra áp lực và đặt ra yêu cầu gì đối với bộ máy công quyền trong thời gian tới, thưa Trung tướng?

+ Đây là bài toán của kinh tế học pháp luật. Chất lượng cải cách thể chế thể hiện qua kết quả điều chỉnh của pháp luật trên thực tế, thể hiện qua các lợi ích tích cực mà người dân đạt được khi pháp luật được thực thi; nói tóm lại là thể hiện qua sự hài lòng của người dân và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, đó là một sự thử thách lớn cho các chủ thể xây dựng chính sách, ban hành và tổ chức thực hiện pháp luật. Thay cho việc đổ thừa cho chất lượng không cao, tính khả thi yếu của các văn bản pháp luật...

người tổ chức thực hiện pháp luật cần tích cực để đưa pháp luật vào cuộc sống; đồng thời phát hiện những bất cập của văn bản pháp luật để kịp thời sửa đổi, bổ sung. Quy phạm pháp luật phải thực sự “là quy tắc xử sự chung” để điều chỉnh mọi vấn đề trong cuộc sống chứ không thể là cụ thể để điều chỉnh các vấn đề riêng biệt.

Vì vậy, trong Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, mỗi cơ quan nhà nước phải thực hiện đầy đủ chức năng (lập pháp, hành pháp - tổ chức thi hành pháp luật và tư pháp) của mình được phân công trong sự phối hợp chặt chẽ với các cơ quan khác; đồng thời phải có sự kiểm soát chặt chẽ để các hoạt động thực thi pháp luật hiệu quả. Đó là trách nhiệm của mỗi cơ quan nhà nước, mỗi cán bộ, công chức.

. Nhiều người lo ngại là khi nhấn mạnh “kỷ luật thực thi”, bộ máy có thể trở nên e dè, cứng nhắc hơn. Nhưng ngược lại, mục tiêu của chúng ta là tháo gỡ điểm nghẽn để giải phóng nguồn lực. Vậy theo Trung tướng, làm sao để vừa “siết chặt” kỷ cương, lại vừa “cởi trói” cho tinh thần dám nghĩ, dám làm?

+ Pháp luật không phải là quy phạm chết, mà là quy tắc xử sự chung cho mọi cơ quan, tổ chức, công dân. Pháp luật điều chỉnh mọi quan hệ pháp luật với tinh thần chung nhưng được thực hiện đối với từng sự kiện pháp lý cụ thể. Thực thi pháp luật chính là cụ thể hóa sự điều chỉnh pháp luật đó nhưng không thể máy móc, rập khuôn, cứng nhắc. Trong bối cảnh đó, quy định pháp luật và kỷ luật thực thi không hề mâu thuẫn mà là sự thống nhất biện chứng. Thực hiện, nhất là áp dụng pháp luật phải có tính sáng tạo thì pháp luật mới thực sự đi vào cuộc sống.

Cán bộ hỗ trợ người dân làm thủ tục đăng ký hộ kinh doanh và doanh nghiệp tại Trung tâm hành chính công phường Tam Bình, TP.HCM. Ảnh: THUẬN VĂN

Cho nên siết chặt kỷ cương thực thi và cởi trói cho tinh thần dám nghĩ, dám làm, thực thi sáng tạo pháp luật nhưng không vượt ra ngoài pháp luật là quan điểm đúng đắn. Cơ quan công quyền, cán bộ công chức không nên e dè về chuyện đó.

. Xét đến cùng, đích đến của Nhà nước pháp quyền là sự phát triển. Trung tướng kỳ vọng sự chuyển hướng sang “kỷ luật thực thi” lần này sẽ củng cố “niềm tin thể chế” như thế nào và niềm tin đó sẽ được chuyển hóa thành nguồn lực vật chất cụ thể ra sao cho đất nước?

+ Việc chuyển hướng sang “kỷ luật thực thi” nhưng không coi nhẹ hoạt động lập pháp, là giải pháp đột phá để giải tỏa điểm nghẽn của thể chế như là “điểm nghẽn của điểm nghẽn” như Tổng Bí thư Tô Lâm đã nói. Con đường phát triển của đất nước ta sẽ trở nên thông thoáng; và chắc chắn đó là yếu tố quan trọng để đất nước Việt Nam phát triển.

. Xin cảm ơn ông.•

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Ảnh: Báo Điện tử Chính phủ

NGUYỄN QUÝ