Lao động tự do làm việc ngoài trời đối diện nhiều rủi ro từ biến đổi khí hậu

Đánh đổi sức khỏe để mưu sinh

Trên là một những kết quả đáng chú ý được công bố tại hội thảo quốc gia về báo cáo kết quả nghiên cứu Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động làm việc ngoài trời tại các đô thị lớn ở Việt Nam. Hội thảo do Tổng hội Y học Việt Nam phối hợp với Viện Phát triển Sức khỏe Cộng đồng Ánh sáng (Viện Light), Viện Y học ứng dụng Việt Nam tổ chức.

Theo TS.BS. Nguyễn Thu Giang – Đại diện Trưởng ban quản lý nghiên cứu ở các đô thị Việt Nam, hình ảnh người bán hàng rong, bán vé số, tài xế xe ôm, người giao hàng, bốc vác, vận chuyển hay công nhân xây dựng ngoài đường phố đã trở nên quen thuộc. Họ đảm nhận nhiều công việc thiết yếu của đời sống đô thị, nhưng phần lớn phải làm việc trong điều kiện ít được che chắn trước thời tiết và môi trường. Kết quả nghiên cứu cho thấy, mức độ phơi nhiễm rất cao. Trong 12 tháng tính đến thời điểm khảo sát , 95,4% người lao động từng tiếp xúc với nắng nóng; 71% tiếp xúc với mưa lớn; 38,7% trải qua ngập lụt lớn tại nơi cư trú hoặc làm việc và 38,7% tiếp xúc với bão hoặc giông có sức gió từ cấp 8 trở lên.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: L.H

Đáng chú ý hơn, các nguy cơ không xuất hiện riêng lẻ. Có tới 55,6% người lao động thường xuyên phải tiếp xúc đồng thời với 6-10 yếu tố nguy cơ; 29,1% tiếp xúc với 11-15 yếu tố và 1,8% tiếp xúc với trên 15 yếu tố. Trong khi đó, thời gian làm việc trung bình lên tới 8,7 giờ/ngày, 6,36 ngày/tuần, tương đương khoảng 55,3 giờ/tuần. Điều này đồng nghĩa với việc Thời gian làm việc dài cũng đồng nghĩa với thời gian phơi nhiễm dài hơn.

Những tác động đến sức khỏe đã được ghi nhận khá rõ trong nhóm khảo sát. Trong một tháng tính đến thời điểm khảo sát, 68,5% người lao động gặp ít nhất một triệu chứng cơ - xương - khớp; 23,7% có triệu chứng hô hấp; 13,1% gặp vấn đề về da và 12,2% có triệu chứng tiêu hóa. Trong vòng 12 tháng, 19,2% cho biết mắc bệnh cơ - xương - khớp, 8% mắc bệnh tiêu hóa, 7,2% bệnh tim mạch và 5,9% bệnh hô hấp.

Gánh nặng sức khỏe còn có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm. Tỷ lệ mắc bệnh cơ - xương - khớp tăng từ 6,3% ở nhóm 18-29 tuổi lên 28,8% ở nhóm từ 45 tuổi trở lên. Ở nhóm có mức sống dưới 3 triệu đồng/người/tháng, tỷ lệ này là 28,1%, cao hơn đáng kể so với mức 10,4% ở nhóm có mức sống trên 6 triệu đồng/người/tháng.

Đáng chú ý, áp lực không chỉ dừng lại ở sức khỏe mà còn ảnh hưởng lớn đến tâm lý của người lao động. Kết quả nghiên cứu cho thấy, 32,8% người tham gia có biểu hiện lo âu từ mức nhẹ đến rất nặng; trong đó 16,4% ở mức vừa, 3,3% nặng và 2,5% rất nặng; 17,8% người tham gia có biểu hiện căng thẳng từ mức nhẹ đến rất nặng

“Phỏng vấn sâu cho thấy những lo lắng của người lao động không chỉ liên quan đến thời tiết mà còn gắn với nguy cơ giảm hoặc mất thu nhập, chi phí khám chữa bệnh, khả năng duy trì công việc và trách nhiệm chăm sóc gia đình khi nguồn thu nhập bị gián đoạn”, TS.BS Nguyễn Thu Giang cho biết.

Cũng theo bà Giang, dù người lao động nhận biết được rủi ro của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe nhưng người lao động vẫn phải tiếp tục làm việc, bởi nghỉ làm có thể đồng nghĩa với mất thu nhập.nâng cao kiến thức là cần thiết nhưng chưa đủ. Khả năng thích ứng còn phụ thuộc vào điều kiện việc làm, thu nhập, các dịch vụ hỗ trợ và những lựa chọn sinh kế thực tế dành cho người lao động.

Người lao động mong muốn được hỗ trợ BHYT, BHXH

Một trong những vấn đề đáng quan tâm nhất là mức độ bao phủ an sinh xã hội còn thấp.Theo nghiên cứu, 73,5% có BHYT (tỷ lệ tham gia BHYT của cả nước là 95,2%  năm 2025) và chỉ 2,2% tham gia BHXH tự nguyện. Vì không có thẻ BHYT nên phần lớn người lao động rất ít khi đi khám sức khỏe. Do đó nhu cầu hỗ trợ của người lao động vì thế rất rõ ràng: 78% mong muốn được hỗ trợ tham gia hoặc duy trì BHYT; 76,2% mong muốn được hỗ trợ chi phí chăm sóc sức khỏe tại tuyến cơ sở; 71,1% mong muốn có điểm nghỉ công cộng tránh nắng, tránh mưa; 62,6% mong muốn được hỗ trợ tham gia BHXH.

Theo kết quả nghiên cứu áp lực không chỉ dừng lại ở sức khỏe mà còn ảnh hưởng lớn đến tâm lý của người lao động. Ảnh: L.H

Theo kết quả nghiên cứu hiện các nhóm chính sách đối với nhóm đối tượng này vẫn còn nhiều “khoảng trống”. Trong đó lao động tự do ngoài trời chưa được nhận diện đầy đủ như một nhóm dễ bị tổn thương trong các chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu; các cơ chế an toàn vệ sinh lao động chủ yếu được thiết kế dựa trên quan hệ lao động chính thức; dữ liệu về khí hậu, sức khỏe, lao động và an sinh còn phân tán; trong khi cơ chế phối hợp liên ngành chưa đủ rõ để tạo thành một hệ thống bảo vệ liên tục.

Từ kết quả nghiên cứu nhóm nghiên cứu cho rằng, cần nhận diện rõ lao động tự do làm việc ngoài trời như một nhóm dễ bị tổn thương trong các chiến lược, kế hoạch và chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu. Từ đó xây dựng hướng dẫn bảo vệ sức khỏe và an toàn cho lao động ngoài trời trong điều kiện nắng nóng, mưa bão, ngập lụt và các rủi ro khí hậu đặc thù từng vùng. Cùng với đó, tăng khả năng tiếp cận BHYT, BHXH, chăm sóc sức khỏe ban đầu và y tế dự phòng cho lao động tự do.Thí điểm các điểm nghỉ tránh nóng/mưa, nước uống, cảnh báo sớm và sơ cứu tại những khu vực tập trung nhiều lao động ngoài trời.Đồng thời phát triển các chương trình đào tạo nghề, chuyển đổi việc làm và hỗ trợ sinh kế, đặc biệt đối với những người lớn tuổi, sức khỏe suy giảm hoặc làm nghề có mức phơi nhiễm cao…

Nghiên cứu “Tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe của một số nhóm lao động tự do làm việc ngoài trời tại các đô thị lớn ở Việt Nam”, được thực hiện tại Hà Nội, Đà Nẵng, TP.HCM và Cần Thơ, đã khảo sát 1.208 lao động thuộc bốn nhóm nghề: bán hàng rong/bán vé số; lái xe ôm/xe công nghệ; bốc vác/vận chuyển và lao động xây dựng. Nghiên cứu cũng thực hiện 124 cuộc phỏng vấn, thảo luận với người lao động, nhà quản lý, chuyên gia và các bên liên quan, đồng thời rà soát 45 văn bản pháp luật, chiến lược, chương trình và kế hoạch liên quan.

Khanh Lê