Lao động ngoài trời trước sức ép biến đổi khí hậu

Sáng 14/8, tại Hà Nội, Hội thảo quốc gia chia sẻ kết quả nghiên cứu "Đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đối với sức khỏe người lao động tự do làm việc ngoài trời tại Việt Nam" được tổ chức với sự tham dự của các chuyên gia, nhà quản lý, đại diện các cơ quan, tổ chức và người lao động.

PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam chia sẻ tại sự kiện.

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên, Chủ tịch Tổng hội Y học Việt Nam, cho biết hiện Việt Nam có khoảng 33 triệu lao động phi chính thức, chiếm hơn 50% tổng số người lao động. Đây là nhóm rất đa dạng, từ bán hàng rong, xe ôm, giao hàng, xây dựng, vệ sinh, thu gom phế liệu, bốc vác đến lao động trong lĩnh vực nông, ngư nghiệp.

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Xuyên, biến đổi khí hậu kéo theo nhiều hệ lụy như ô nhiễm môi trường, gia tăng các chất thải nguy hiểm, các bệnh truyền nhiễm mới nổi và tái nổi; đồng thời làm xuất hiện nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan như nắng nóng bất thường, bão lũ, nước biển dâng, xâm nhập mặn. Những thay đổi này không chỉ gây thiệt hại về kinh tế mà còn ảnh hưởng lớn đến sức khỏe, đặc biệt là sức khỏe của người lao động tự do làm việc ngoài trời.

Từ thực tế đó, Tổng hội Y học Việt Nam phối hợp với Viện Phát triển Sức khỏe cộng đồng Ánh sáng – LIGHT, Viện Y học ứng dụng Việt Nam, với sự hỗ trợ của Viện Nghiên cứu Xã hội Quốc gia Vương quốc Anh (NatCen) và Quỹ Wellcome Trust, triển khai nghiên cứu tại 4 thành phố gồm Cần Thơ, Đà Nẵng, TP.HCM và Hà Nội từ tháng 2/2024 đến 9/2026. Nghiên cứu hướng tới đánh giá các chính sách liên quan, xác định khoảng trống và đề xuất các cải cách nhằm bảo vệ sức khỏe nhóm lao động này.

TS.BS Nguyễn Thu Giang, Viện Phát triển Sức khỏe cộng đồng Ánh sáng – LIGHT trình bày báo cáo tại hội thảo.

Phơi nhiễm cao, tác động sức khỏe đã hiện hữu

Nghiên cứu đã khảo sát 1.208 lao động tự do làm việc ngoài trời tại 4 đô thị lớn. Kết quả cho thấy trong 12 tháng trước khảo sát, có tới 95,4% người lao động từng tiếp xúc với nắng nóng, 71% tiếp xúc với mưa lớn, 38,7% trải qua ngập lụt lớn và 38,7% tiếp xúc với bão hoặc giông có sức gió từ cấp 8 trở lên.

Đáng chú ý, 55,6% người lao động thường xuyên tiếp xúc đồng thời với 6-10 yếu tố nguy cơ, trong khi 29,1% tiếp xúc với 11-15 yếu tố. Thời gian làm việc trung bình 8,7 giờ/ngày, 6,36 ngày/tuần, tương đương khoảng 55,3 giờ/tuần.

Điều đáng lưu ý là những tác động lên sức khỏe không còn chỉ nằm ở nguy cơ. Có 68,5% người lao động cho biết gặp ít nhất một triệu chứng cơ - xương - khớp sau ngày làm việc trong tháng trước khảo sát; 23,7% có triệu chứng hô hấp, 13,1% gặp vấn đề về da và 12,2% có triệu chứng tiêu hóa.

Sức khỏe tâm thần cũng là vấn đề được nghiên cứu ghi nhận. Đánh giá bằng thang DASS-21 cho thấy 32,8% người tham gia có biểu hiện lo âu từ nhẹ đến rất nặng và 17,8% có biểu hiện căng thẳng từ nhẹ đến rất nặng. Mức độ phơi nhiễm càng cao, tỷ lệ gặp vấn đề sức khỏe tâm thần càng tăng.

TS.BS Nguyễn Thu Giang, đại diện Ban quản lý nghiên cứu, cùng nhóm tác giả nhấn mạnh tác động của biến đổi khí hậu cần được nhìn nhận theo một chuỗi liên kết: phơi nhiễm khí hậu và môi trường → sức khỏe → khả năng làm việc → thu nhập, sinh kế → khả năng thích ứng. Do đó, bảo vệ sức khỏe người lao động ngoài trời không chỉ là vấn đề của riêng ngành y tế.

Biết nguy cơ nhưng khó dừng việc

Một nghịch lý được nghiên cứu chỉ ra là người lao động khá chủ động trong việc tự bảo vệ nhưng khả năng giảm phơi nhiễm một cách căn bản còn rất hạn chế. 90,1% sử dụng mũ, nón hoặc khăn che đầu, cổ, gáy khi nắng nóng; 67,6% uống nước và 57,9% nghỉ tại nơi râm mát.

Tuy nhiên, chỉ 19,1% có thể ngừng làm việc khi nắng nóng gay gắt và chỉ 1,4% có thể chuyển sang công việc ít chịu ảnh hưởng bởi thời tiết. Với nhiều lao động tự do, nghỉ làm đồng nghĩa với mất thu nhập.

Tại hội thảo, TS.BS Trương Hồng Sơn, Viện trưởng Viện Y học ứng dụng Việt Nam, trình bày kết quả rà soát 45 văn bản pháp luật, chính sách liên quan đến lao động, y tế, khí hậu và môi trường. Kết quả cho thấy các chính sách còn phân tán; nguy cơ sức khỏe do biến đổi khí hậu đối với lao động ngoài trời chưa được nhận diện đầy đủ.

Nhóm nghiên cứu cho rằng lao động tự do ngoài trời vẫn chưa được nhận diện đầy đủ như một nhóm dễ bị tổn thương trong các chương trình thích ứng với biến đổi khí hậu; dữ liệu về khí hậu, sức khỏe, lao động và an sinh còn phân tán, trong khi cơ chế phối hợp liên ngành chưa đủ rõ.

TS.BS Trương Hồng Sơn, Viện trưởng Viện Y học ứng dụng Việt Nam phát biểu tại hội thảo.

Từ các bằng chứng thu được, nhóm nghiên cứu đề xuất tăng khả năng tiếp cận BHYT, BHXH, chăm sóc sức khỏe ban đầu; xây dựng hướng dẫn bảo vệ sức khỏe trong điều kiện nắng nóng, mưa bão, ngập lụt; thí điểm các điểm nghỉ tránh nóng, tránh mưa, cung cấp nước uống, cảnh báo sớm và sơ cứu tại những khu vực tập trung đông lao động ngoài trời.

Từ những kết quả nghiên cứu, thông điệp đặt ra tại hội thảo khá rõ: không thể yêu cầu người lao động tự thích ứng với biến đổi khí hậu nếu thiếu một hệ thống bảo vệ phù hợp. Cần sự phối hợp giữa y tế, lao động, an sinh xã hội, môi trường và chính quyền địa phương để vừa bảo vệ sức khỏe, vừa giúp người lao động duy trì sinh kế trong bối cảnh các rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng.

PV