Lào Cai tăng tốc hành trình đưa các anh trở về đất mẹ

Các đại biểu dâng hương, hoa tưởng niệm và tiễn đưa các liệt sĩ về nơi an nghỉ cuối cùng.

Tại Lào Cai, từ những điểm cao, trận địa cũ nơi biên cương đến các nghĩa trang liệt sĩ, hàng nghìn lượt cán bộ, chiến sĩ cùng chính quyền và nhân dân đang bền bỉ nối tiếp hành trình tri ân, tìm kiếm từng phần hài cốt, từng kỷ vật, từng thông tin để đưa các anh trở về với quê hương, gia đình với tên tuổi của mình.

Mệnh lệnh từ trái tim

Được phát động từ đầu tháng 4/2026, Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7/2027. Đây không chỉ là một đợt cao điểm có quy mô lớn, mà còn là nhiệm vụ chính trị, nhân văn đặc biệt, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của quân đội, công an, các ngành chức năng, cấp ủy, chính quyền địa phương và toàn xã hội.

Lào Cai được xác định là một trong những địa bàn trọng điểm. Nhiều vị trí chôn cất ban đầu chỉ còn được nhận diện qua ký ức của cựu chiến binh, người dân hoặc những sơ đồ phai mờ. Địa hình núi cao, rừng rậm, thời tiết khắc nghiệt và nguy cơ bom, mìn còn sót lại khiến việc tìm kiếm luôn khó khăn, nguy hiểm.

Trước yêu cầu đó, tỉnh Lào Cai kiện toàn Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ; giao Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh giữ vai trò nòng cốt, chủ trì tham mưu và tổ chức lực lượng thực hiện. Một tổ công tác, bốn tổ lấy mẫu và Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ lâm thời được thành lập, phối hợp với các sở, ngành, công an, chính quyền cơ sở triển khai đồng thời nhiều phần việc: rà soát hồ sơ, xác minh thông tin, khảo sát địa bàn, tìm kiếm thực địa, rà phá bom mìn, lấy mẫu hài cốt, số hóa dữ liệu và thu nhận mẫu ADN thân nhân.

Những con số cho thấy khối lượng nhiệm vụ rất lớn. Tỉnh hiện quản lý 4.787 phần mộ liệt sĩ tại 32 nghĩa trang; trong đó 2.411 mộ có đầy đủ thông tin, 596 mộ có một phần thông tin và 1.780 mộ chưa xác định được thông tin. Qua phân loại, toàn tỉnh có 1.609 mộ cần tiến hành lấy mẫu ADN; riêng giai đoạn đầu tập trung 1.262 phần mộ tại 15 nghĩa trang.

Giai đoạn 2021 - 2025, Lào Cai rà soát, xác minh 1.676 trường hợp liệt sĩ hy sinh, chôn cất ban đầu trên địa bàn; tìm kiếm, quy tập được 514 hài cốt. Tuy nhiên, còn 1.162 liệt sĩ chưa được tìm kiếm, quy tập, đồng nghĩa nhiều gia đình vẫn mỏi mòn chờ đợi.

Bám rừng, bám núi, lần theo dấu tích chiến trường

Trong những tháng đầu triển khai chiến dịch, các lực lượng của tỉnh tổ chức tìm kiếm trên hơn 110 ha địa bàn, đào bóc gần 2.000 m³ đất đá và phát quang hơn 1 ha rừng phục vụ tìm kiếm. Đến cuối tháng 6/2026, theo báo cáo chính thức ghi nhận Lào Cai tìm kiếm, quy tập được 14 hài cốt liệt sĩ. Đằng sau kết quả ấy là hơn 2.200 lượt cán bộ, chiến sĩ được huy động, cùng nhiều ngày ăn ở tại hiện trường, làm việc trong nắng nóng, mưa rừng và địa hình trơn trượt.

Người dân trên địa bàn xã Bát Xát tỉnh Lào Cai và đại diện lãnh đạo tỉnh tiễn đưa các liệt sĩ về nơi an nghỉ cuối cùng.

Một dấu ấn đặc biệt của chiến dịch là việc tìm thấy 9 hài cốt liệt sĩ tại Điểm cao 350B, thôn Đồng Quang, xã Bát Xát. Nguồn thông tin quan trọng do ông Hoàng Xuân Dục, người dân địa phương, cung cấp. Từ những chi tiết còn lưu giữ trong ký ức, lực lượng chức năng tiến hành khảo sát, khoanh vùng và tổ chức tìm kiếm. Địa hình sau nhiều thập kỷ đã biến đổi, cây cối um tùm, đất đá bồi lấp, dấu tích chiến trường gần như bị xóa nhòa. Cán bộ, chiến sĩ phải dựng lán tại hiện trường, bám địa bàn trong điều kiện nắng gắt để đào tìm từng lớp đất.

9 hài cốt liệt sĩ sau đó được bàn giao để tổ chức lễ truy điệu và an táng trang trọng. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh khen thưởng ông Hoàng Xuân Dục, qua đó khẳng định vai trò đặc biệt của nhân dân: một ký ức cũ hoặc dấu mốc địa hình được kể lại đúng lúc có thể giúp xác định cả khu vực chôn cất.

Tại khu vực Pháo đài K30, phường Lào Cai, một mũi tìm kiếm khác được triển khai từ cuối tháng 6. Đây từng là nơi diễn ra những trận chiến đấu ác liệt trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979. Từ lời kể của cựu chiến binh từng công tác tại Đồn 206 cùng các nguồn tư liệu liên quan, lực lượng chức năng khoanh vùng một vị trí nghi có mộ tập thể.

Mưa kéo dài làm đất nhão, đường dốc trơn trượt, nhưng mọi thao tác vẫn phải tuyệt đối cẩn trọng. Sau nhiều ngày, lực lượng làm nhiệm vụ phát hiện các mảnh hài cốt cùng một số di vật, củng cố nhận định về khu vực mộ tập thể và mở ra cơ sở tiếp tục khai quật.

Cùng với tìm kiếm trực tiếp, công tác rà phá bom, mìn, vật nổ được triển khai như một điều kiện bắt buộc để bảo đảm an toàn. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh được giao rà phá 504 ha tại các khu vực trọng điểm; đến cuối tháng 6 thi công hơn 147 ha. Việc khảo sát, dò tìm và xử lý vật nổ không chỉ mở đường cho các tổ quy tập tiếp cận địa bàn, mà còn góp phần khắc phục hậu quả chiến tranh, bảo đảm an toàn lâu dài cho người dân vùng biên.

Khoa học ADN mở cánh cửa “trả lại tên cho anh”

Nếu tìm kiếm, quy tập là hành trình đưa các liệt sĩ trở về, giám định ADN là chìa khóa giúp trả lại tên cho những phần mộ còn thiếu thông tin. Lào Cai đang triển khai công việc này với tiến độ cao, quy trình chặt chẽ và mục tiêu hoàn thành sớm hơn kế hoạch quốc gia.

Tỉnh Lào Cai được Ban Chỉ đạo Quân khu 2 lựa chọn làm trước để rút kinh nghiệm về tổ chức lấy mẫu, bàn giao mẫu và số hóa thông tin. Tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Bảo Thắng, các lực lượng thực hành lấy mẫu sinh phẩm tại 165 ngôi mộ, đồng thời hoàn thiện hồ sơ, đánh dấu vị trí, cập nhật thông tin bia mộ và dữ liệu liên quan. Kết quả làm trước là cơ sở để từ ngày 1/6/2026 triển khai trên diện rộng trong toàn Quân khu 2.

Đại biểu, người dân thắp hương và tiễn đưa các liệt sĩ lần cuối.

Tính đến ngày 22/6, Lào Cai tổ chức lấy mẫu tại 10 trong số 15 nghĩa trang thuộc giai đoạn đầu, thực hiện 929 trên tổng số 1.262 phần mộ, đạt 73,6% kế hoạch. Trong số này, 680 mộ lấy được mẫu phục vụ giám định ADN; 249 mộ không thể lấy mẫu do hài cốt phân hủy, mủn nát theo thời gian. Kết quả phản ánh tính cấp bách của nhiệm vụ: thời gian càng kéo dài, chất lượng mẫu càng suy giảm, cơ hội xác định danh tính càng trở nên khó khăn.

Tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Bảo Yên, ngày 1/7, lực lượng chức năng lấy mẫu toàn bộ 46 phần mộ chưa xác định danh tính. Mẫu phẩm được bảo quản, bàn giao đúng quy định; vị trí, bia mộ và hồ sơ được số hóa ngay tại hiện trường, bảo đảm chính xác về khoa học và trang nghiêm về nghi lễ.

Song song với mẫu hài cốt, mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ là nguồn dữ liệu quyết định để đối sánh, xác định danh tính. Theo kế hoạch của Công an tỉnh, từ ngày 13 đến 17/7/2026, Lào Cai tổ chức thu nhận 3.434 mẫu ADN thân nhân liệt sĩ tại các điểm ở phường Yên Bái, phường Lào Cai, phường Nghĩa Lộ và xã Khánh Hòa. Lực lượng công an cơ sở phối hợp với UBND cấp xã rà soát, xác minh quan hệ thân nhân, cập nhật dữ liệu vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hướng dẫn người dân tham gia lấy mẫu.

Với nhiều gia đình, đây là cơ hội được chờ đợi suốt hàng chục năm. Có người chỉ còn một tấm huân chương đã ngả màu; có cụ hơn một trăm tuổi vẫn đau đáu mong biết nơi người anh hy sinh. Công nghệ ADN cùng dữ liệu dân cư và hồ sơ liệt sĩ đang giúp kết nối những thông tin rời rạc, mở rộng cơ hội đối sánh.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế hoàn toàn con người. Mỗi mẫu ADN cần đi kèm hồ sơ chính xác; mỗi dữ liệu phải được kiểm chứng; mỗi trường hợp cần sự phối hợp giữa gia đình, công an, quân đội, ngành nội vụ và các cơ sở giám định. Bởi vậy, chiến dịch tại Lào Cai không chạy theo tiến độ đơn thuần, mà đặt yêu cầu đúng người, đúng mộ, đúng quy trình và bảo đảm tính bền vững của dữ liệu lên hàng đầu.

Sức mạnh từ sự đồng lòng

Điểm nổi bật trong quá trình triển khai tại tỉnh Lào Cai là sự phối hợp ngày càng chặt chẽ giữa các lực lượng và địa phương. Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh chủ trì tìm kiếm, quy tập và lấy mẫu hài cốt; Công an tỉnh Lào Cai rà soát thân nhân, thu nhận mẫu ADN và kết nối dữ liệu dân cư; ngành nội vụ hướng dẫn chính sách, thủ tục, quản lý nghĩa trang; chính quyền cơ sở huy động lực lượng, bảo đảm hiện trường và tuyên truyền đến từng thôn, tổ dân phố. Các cựu chiến binh, nhân chứng lịch sử và người dân trở thành những “mắt xích” đặc biệt trong việc cung cấp thông tin.

Công tác tuyên truyền được đẩy mạnh để huy động nguồn tin trong Nhân dân. Ký ức của người từng chiến đấu, sinh sống gần trận địa hoặc tài liệu gia đình có thể được tập hợp, kiểm chứng và chuyển hóa thành phương án tìm kiếm cụ thể.

Phía trước vẫn còn nhiều khó khăn. Không ít khu vực nghi có hài cốt nằm ở vùng núi hiểm trở, địa hình biến dạng; hồ sơ cũ thiếu thống nhất; nhân chứng ngày càng cao tuổi; hài cốt phân hủy mạnh; việc đối sánh ADN cần thời gian và dữ liệu thân nhân đủ điều kiện. Song kết quả bước đầu cho thấy, với quyết tâm chính trị cao, phương pháp khoa học và sự đồng lòng của Nhân dân, những việc tưởng như không thể vẫn có thể từng bước được thực hiện.

Mỗi hài cốt được tìm thấy, mỗi danh tính được xác định không chỉ khép lại nỗi mong chờ của một gia đình, mà còn góp phần hoàn thiện hồ sơ lịch sử, giáo dục truyền thống và củng cố niềm tin vào chính sách hậu phương quân đội. Những lễ truy điệu, an táng trang nghiêm tại Bát Xát và các địa phương không phải điểm kết thúc, mà là lời nhắc nhở về trách nhiệm tiếp tục tìm kiếm những người còn nằm lại.

Trên những triền núi Lào Cai, tiếng cuốc, tiếng xẻng vẫn vang lên giữa mưa nắng. Trong các nghĩa trang, từng mẫu sinh phẩm đang được thu nhận và số hóa. Tại các gia đình, những người thân đang chuẩn bị cung cấp mẫu ADN với hy vọng mong manh nhưng bền bỉ. Tất cả hợp thành một hành trình chung - hành trình của lòng biết ơn, trách nhiệm và niềm tin rằng, dù thời gian lùi xa, đất nước và nhân dân vẫn không quên bất cứ người con nào ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Quang Thuận