Lăng kính riêng trong sáng tạo nghệ thuật

Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi phát biểu tại Hội thảo “50 năm chặng đường đổi mới của nghệ thuật sân khấu Việt Nam” (1975-2025).

Tuy chưa phải là phổ biến, nhưng sân khấu Việt Nam hiện đang xuất hiện thêm nhiều gương mặt nữ đạo diễn tài năng, mang đến chuyển động thú vị cho sân khấu nước nhà.

Nếu tác giả là người thai nghén nên kịch bản thì đạo diễn là người khai sinh ra vở diễn, cá tính riêng của từng đạo diễn chi phối rất nhiều đến sắc màu nghệ thuật của từng tác phẩm. Theo dõi những vở do Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi dàn dựng trong vai trò một “nữ tướng” sân khấu, như Vương nữ Mê Linh, Vang bóng một thời, Khóc giữa trời xanh, Những vì sao không tắt, Sắc đào thắm đỏ, Chữ người tử tù, Nặng gánh sơn hà..., không chỉ nhận ra khả năng khai thác đa dạng các đề tài từ lịch sử đến đương đại, mà còn thấy rõ sự điềm tĩnh, chắc tay, giàu kinh nghiệm của người đã gắn bó nhiều năm với chèo truyền thống. Nữ đạo diễn sinh năm 1963 không tìm cách gây ấn tượng bằng những phá cách táo bạo về hình thức, mà lựa chọn đào sâu vào cấu trúc thể loại và tâm lý nhân vật để chinh phục khán giả.

Chẳng hạn, ở vở Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Trịnh Thúy Mùi lấy nước mắt khán giả bằng những “khoảng lặng” giàu sức gợi, nhất là ở màn tự sự nội tâm, khi vị Đại tướng đi thăm các thương binh, gần như không dùng lời thoại, chỉ diễn bằng ánh mắt và sự lặng yên cũng đủ khiến người xem rưng rưng cảm xúc. Hay với Mưa đỏ, chị đã làm nên một phiên bản chèo đầy sâu lắng, trữ tình mà vẫn giữ được khí thế hào hùng của một thời trận mạc...

Với khả năng xâu chuỗi, lựa chọn những chi tiết đắt trong kịch bản để đưa lên sân khấu, nhân vật trong vở diễn của chị luôn có “đất” để thể hiện giằng xé nội tâm và những đối thoại với thời đại. Nhờ đó, chất trữ tình, tinh thần ước lệ, cách điệu của chèo truyền thống được giữ vững nhưng tác phẩm vẫn mang hơi thở đương đại, đem đến cảm nhận tươi mới cho khán giả.

Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi theo học đạo diễn sân khấu khi đang là Phó Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội. Ở cương vị lãnh đạo một đơn vị nghệ thuật, chị nhận thấy cần trau dồi chuyên môn sâu hơn về đánh giá tác phẩm. Và kể từ thành công của vở diễn tốt nghiệp Chuyện tình người mất tích, chị chính thức bén duyên với công tác đạo diễn sân khấu.

Sau này, dù bận rộn với vai trò là Giám đốc Nhà hát Chèo Hà Nội, tiếp đó đến nay là Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, chị vẫn không ngừng say mê sáng tạo trên sàn diễn. Cùng với giải Đạo diễn xuất sắc tại Liên hoan sân khấu Chèo toàn quốc năm 2013, Giải thưởng Đào Tấn dành cho Đạo diễn chèo xuất sắc, tài năng dàn dựng của chị còn được khẳng định qua hàng chục vở diễn, trong đó có nhiều vở đạt Huy chương vàng, bạc tại các “sân chơi” sân khấu chuyên nghiệp.

Đây cũng có thể là lý do giải thích tại sao khi thưởng thức những vở diễn của đạo diễn nữ, người xem luôn cảm nhận được một phong vị thẩm mỹ riêng: Tinh tế, mềm mại, kỹ lưỡng trong tạo hình, tổ chức không gian sân khấu nhưng vẫn không thiếu bản lĩnh, sự quyết liệt.

Có thể thấy rõ điều đó qua phong cách đạo diễn của Nghệ sĩ Nhân dân Hoàng Quỳnh Mai - người khiến giới nghề nể trọng với dấu ấn ở hàng loạt vở diễn thuộc nhiều loại hình, như: Bến nước Ngũ Bồ, Gươm thiêng trao trả rùa thần, Vú Cát, Cổ tích một tình yêu, Vua thánh triều Lê, Thiên mệnh, Chiếc áo thiên nga, Nguyễn cầm ca-Kiều (cải lương); Trung thần, Tam khúc chúa, Lửa cháy Phiên Ngung (tuồng); Trọn nghĩa non sông (chèo); Sáng trong như ngọc một con người (ca kịch)… Từ những tác phẩm này, luôn nhìn thấy sự chỉn chu, mực thước trong cách kể chuyện, tạo hình của nữ đạo diễn sinh năm 1968. Không gian sân khấu giống như bức tranh nhiều lớp lang, ở đó, từng mảng mầu, cảnh trí đều được tính toán kỹ lưỡng để dẫn dắt cảm xúc khán giả.

Đặc biệt, những vở diễn dù chuyển tải câu chuyện lịch sử vẫn khiến người xem không thấy cũ, bởi chị luôn dung hòa khéo léo tính sử thi với cấu trúc thẩm mỹ hiện đại, đưa vào sân khấu ước lệ ngôn ngữ mới của chuyển động, ánh sáng, nhịp điệu và những biểu cảm có chiều sâu. Nhờ đó, thi pháp thể loại không bị phá vỡ mà vẫn tạo được tổng thể mới mẻ, hấp dẫn.

Nghệ sĩ Hoàng Quỳnh Mai chia sẻ, trước đây, khi biết chị có ý định theo nghiệp đạo diễn sân khấu, rất nhiều người can ngăn vì đây là con đường quá nhiều áp lực, nhọc nhằn, nhất là với phụ nữ. Nhưng dường như dính phải “bùa mê” sân khấu nên chị chẳng thể dứt ra và càng làm càng ham, bất chấp thường xuyên phải xa nhà, ngày đêm lăn lộn trên sàn tập, chưa kể gánh trên vai áp lực thành bại của cả vở diễn…

Là nữ đạo diễn cải lương trẻ nhất được trao danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, cũng là gương mặt “đắt sô” đang được nhiều đơn vị nghệ thuật “chọn mặt gửi vàng”, nhưng khi đứng trước kịch bản mới, chị vẫn luôn đặt mình ở tâm thế như những ngày đầu mới vào nghề, nhắc nhở bản thân không ngừng nỗ lực để giữ được sức trẻ trong tư duy, độ bền trong sáng tạo. Mỗi tác phẩm, với chị, vì thế giống như một hành trình dấn thân.

Đó là khi chị dựng Cung phi Điểm Bích, một mình nhiều lần tìm lên Yên Tử giữa trời đông rét mướt để cảm nhận trọn vẹn sự linh thiêng của đất Phật… Hay khi tìm ý tưởng cho Trọn đời trung hiếu với Thăng Long, chị không ít lần tới đền Quán Thánh cảm nhận hương ngọc lan thoang thoảng, nghe tiếng dế kêu khe khẽ nơi vườn Bách Thảo…, để rồi gom nhặt, chắt lọc, mang cả hương và vị lên sàn diễn.

Bảy lần nhận giải đạo diễn xuất sắc tại các liên hoan, cuộc thi sân khấu chuyên nghiệp, cùng hàng loạt Huy chương vàng, bạc dành cho tác phẩm chính là “trái ngọt” xứng đáng cho hành trình lao động nghệ thuật bền bỉ của Nghệ sĩ Nhân dân Hoàng Quỳnh Mai.

Trong vai trò tổng chỉ huy tất cả các khâu sáng tạo của vở diễn, có thể nói, giới tính góp phần tạo nên lăng kính riêng trong dàn dựng, song chính tài năng, tâm huyết, tinh thần lao động nghệ thuật bền bỉ, nghiêm túc mới là nền tảng để những đạo diễn định danh chính mình.

Nghệ sĩ Nhân dân Hoàng Quỳnh Mai cho rằng, sân khấu không có sự ưu ái giới tính. Công việc đạo diễn chỉ có một mẫu số chung, đó là tác phẩm. Và khán giả cũng như giới nghề chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng của người đạo diễn, giống như một huấn luyện viên, điều quan trọng là phải đưa “trận đấu” đi đến thắng lợi.

TRANG ANH