Lan tỏa hiểu biết về tự kỷ qua các chiến dịch cộng đồng nhân ngày 2.4

Việc lựa chọn mô hình giáo dục cần dựa trên đặc điểm riêng của từng trẻ tự kỷ, với sự hiểu biết đúng đắn từ phía gia đình

Ngày Thế giới nhận thức về tự kỷ (2.4) thường gắn với thông điệp phát hiện sớm và thúc đẩy giáo dục hòa nhập cho trẻ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy hành trình của người tự kỷ không kết thúc khi rời ghế nhà trường. Sau tuổi 18, nhiều hỗ trợ giảm dần, trong khi các mô hình tiếp nối còn hạn chế. Trong bối cảnh đó, gia đình trở thành chỗ dựa quan trọng, đóng vai trò như một “hệ thống an sinh” hướng đến mục tiêu tự lập cho người tự kỷ.

Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là hội chứng kéo dài suốt đời với biểu hiện đa dạng, không có một phác đồ chung áp dụng cho mọi trường hợp. Mỗi trẻ là một cá thể riêng biệt với những khác biệt về thần kinh và cảm giác. Chính điều này khiến gia đình trở thành nơi có đủ sự kiên trì và thấu hiểu để xây dựng lộ trình can thiệp phù hợp cho từng trẻ.

Theo các chuyên gia, dù nhận thức xã hội đã được cải thiện, không phải phụ huynh nào cũng dễ dàng chấp nhận việc con không được trường học tiếp nhận. Khả năng hòa nhập của mỗi trẻ cũng khác nhau. Một số trẻ tiến bộ rõ rệt về giao tiếp và cảm xúc khi học hòa nhập, nhưng cũng có trường hợp không đạt hiệu quả như mong muốn. Vì vậy, việc lựa chọn mô hình giáo dục cần dựa trên đặc điểm riêng của từng trẻ, với sự hiểu biết đúng đắn từ phía gia đình.

Các chuyên gia ước tính cứ 100 trẻ sinh ra thì có một trẻ mắc rối loạn phổ tự kỷ. Trước đây, tình trạng này thường bị nhầm lẫn với các dạng khuyết tật khác. Một bác sĩ ở Khoa Tâm thần, Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết, năm 2024 khoa tiếp nhận hơn 45.000 lượt khám sức khỏe tâm thần, trong đó khoảng 20% liên quan đến nghi ngờ tự kỷ, tương đương gần 10.000 lượt mỗi năm.

Nhu cầu sàng lọc và can thiệp đang tăng nhanh, trong khi hệ thống hiện vẫn còn hạn chế. Tình trạng quá tải tại bệnh viện tuyến trung ương, thời gian chờ kéo dài và chi phí can thiệp từ 8 - 20 triệu đồng mỗi tháng khiến nhiều gia đình gặp khó khăn. Điều này đặt ra yêu cầu xây dựng một hệ thống hỗ trợ đồng bộ hơn, với sự tham gia của nhiều lĩnh vực như y tế, giáo dục và chính sách xã hội.

Những năm gần đây, Việt Nam đã có các bước tiến đáng chú ý. Việc phát hiện số ca tăng lên không chỉ do thống kê mà còn nhờ nhận thức cộng đồng được nâng cao. Luật Người khuyết tật cùng Quyết định 1190/QĐ-TTg về Chương trình trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2021 - 2030 đã tạo nền tảng cải thiện chất lượng sống và đảm bảo quyền tham gia bình đẳng.

Mục tiêu đến năm 2030, 100% tỉnh thành có trung tâm hỗ trợ giáo dục hòa nhập công lập cho thấy sự đầu tư rõ rệt từ Nhà nước. Điều này giúp giảm áp lực tài chính cho phụ huynh và tăng cơ hội hòa nhập bền vững cho trẻ tự kỷ.

Song song với chính sách, các chiến dịch cộng đồng và chương trình can thiệp cũng đóng vai trò quan trọng. Dự án “Chong chóng sắc màu” triển khai từ năm 2018 với kinh phí khoảng 10 tỉ đồng đã đào tạo 100 cán bộ nòng cốt, đồng thời phổ biến kiến thức cho 10.000 phụ huynh, người chăm sóc và 10.000 giáo viên.

Dự án đã mang lại lợi ích trực tiếp cho 13.140 trẻ tại các cơ sở can thiệp và giúp khoảng 4.500 trẻ trong cộng đồng tiếp cận phương pháp hỗ trợ khoa học. Việc phát hành sách điện tử và tái bản tài liệu góp phần lan tỏa kiến thức rộng rãi, tạo sự thống nhất giữa gia đình và nhà trường trong quá trình can thiệp.

Hưởng ứng Ngày Việt Nam Nhận thức về Tự kỷ, Mạng lưới Tự kỷ Việt Nam đã phối hợp tổ chức nhiều hoạt động, nổi bật là Đại hội thể thao thân thiện toàn quốc lần thứ 8 tại Đà Nẵng. Sự kiện thu hút đông đảo người tự kỷ, gia đình, chuyên gia và tình nguyện viên tham gia.

Được duy trì từ năm 2016, chương trình không chỉ nâng cao nhận thức mà còn tạo môi trường thực tế để người tự kỷ rèn luyện kỹ năng và giao lưu. Các hoạt động thể thao, văn nghệ và trải nghiệm giúp mở rộng kết nối giữa gia đình, cơ sở can thiệp và cộng đồng.

Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, hệ thống hỗ trợ vẫn còn những khoảng trống. Các chính sách chủ yếu tập trung vào trẻ em, trong khi người tự kỷ trưởng thành chưa có nhiều chương trình cụ thể. Việc thiếu mô hình đào tạo nghề và cơ hội việc làm khiến nhiều người sau 18 tuổi vẫn phụ thuộc vào gia đình.

Tuy vậy, từ một vấn đề ít được nhận diện, tự kỷ nay đã trở thành nội dung được đưa vào chính sách quốc gia, với sự tham gia của nhiều bên. Hệ thống hỗ trợ đang dần hình thành, tạo nền tảng cho giai đoạn phát triển tiếp theo. Trong tiến trình này, gia đình vẫn giữ vai trò trung tâm nhưng không còn đơn độc, khi cộng đồng và các chương trình đồng hành ngày càng mở rộng.

NHƯ PHÚC