Lần theo ký ức của từng nhân chứng để tìm kiếm hài cốt liệt sĩ sau hơn nửa thế kỷ

Lần theo những ký ức đang phai mờ

"Tìm một hài cốt liệt sĩ bây giờ khó hơn rất nhiều so với trước đây", thượng tá Trần Hoàng Lộc, Đội trưởng Đội Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ (lâm thời) thuộc Bộ chỉ huy Quân sự TP Cần Thơ chia sẻ.

Ông Trần Văn Quận nhớ lại nơi chôn đồng đội 57 năm về trước (Ảnh: P.T).

Khó vì địa bàn rộng, vì chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người từng trực tiếp chôn cất đồng đội nay phần lớn đã qua đời hoặc tuổi cao, trí nhớ không còn như xưa. Những cánh đồng, bờ kênh, vườn cây năm xưa cũng đã thay đổi bởi quá trình đô thị hóa, sản xuất và xây dựng.

Nhiều cuộc tìm kiếm bắt đầu chỉ từ một lời kể ngắn ngủi của nhân chứng, một ký ức mơ hồ hay một dấu mốc địa hình đã không còn hiện hữu.

Từ khi thành lập, đội đã khảo sát, xác minh tại nhiều địa bàn như Trường Long Tây, Phong Điền, Trường Thành, Thới Lai, Mỹ Xuyên và Ngọc Tố.

Từ ngày 14/7 đến nay, đơn vị đã quy tập được 15 hài cốt liệt sĩ, gồm 11 hài cốt tại xã Phong Điền, 2 hài cốt tại xã Trường Long Tây và tiếp nhận thêm 2 hài cốt do Đội K90 bàn giao.

Theo thượng tá Lộc, khó khăn không chỉ đến từ việc thiếu thông tin mà còn bởi phương tiện, trang thiết bị phục vụ tìm kiếm còn hạn chế. Dù vậy, các lực lượng vẫn kiên trì bám địa bàn, bởi phía sau mỗi cuộc tìm kiếm là mong mỏi của thân nhân liệt sĩ suốt nhiều chục năm.

Đội tìm kiếm quy tập hài cốt liệt sĩ lâm thời phối hợp với Đội K90 cất bốc hài cốt liệt sĩ Nguyễn Thị Út (Ảnh: P.T).

Sau 57 năm, nữ du kích Út Móm được tìm thấy

Một trong những trường hợp để lại xúc động nhất là hành trình tìm kiếm liệt sĩ Nguyễn Thị Út, tên thường gọi là Út Móm.

Ngày 22/7, tại ấp Trường Thọ, xã Trường Long Tây, Bộ Chỉ huy Quân sự TP Cần Thơ phối hợp với Đội K90 (Cục Chính trị, Quân khu 9) cất bốc hài cốt của nữ liệt sĩ sau gần 57 năm nằm lại nơi chiến trường.

Liệt sĩ Nguyễn Thị Út, sinh năm 1950, quê huyện Long Mỹ (tỉnh Hậu Giang cũ), là nữ du kích xã Tân Hòa. Bà hy sinh khoảng tháng 8/1969 khi mới 19 tuổi.

Manh mối quan trọng đến từ thương binh Trần Văn Quận (sinh năm 1949, ngụ xã Tân Hòa) nguyên Tiểu đội phó Đội du kích xã Tân Hòa, người trực tiếp chiến đấu cùng liệt sĩ.

Ông Trần Văn Quận, nguyên Tiểu đội phó Đội du kích xã Tân Hòa xúc động khi tìm được hài cốt của đồng đội (Ảnh: P.T).

Trong ký ức của người cựu chiến binh, buổi sáng năm ấy, máy bay địch quần thảo và bắn phá dữ dội khu vực vàm Chệt Thợ. Trong căn chòi giữa đồng có ba người trú ẩn. Sau trận càn, cô Trần Thị Thơ bị thương, ông Hai Ẩn gãy chân, còn Út Móm đã hy sinh.

Thi hài nữ du kích sau đó được một cán bộ địa phương bí mật an táng tại khu đất ven Kênh Bờ Xoài. Nhưng theo thời gian, vị trí ngôi mộ dần rơi vào quên lãng.

Trung tá Nguyễn Hoàng Khởi, Chính trị viên phó Ban Chỉ huy Quân sự xã Trường Long Tây cho biết, để xác định nơi chôn cất, lực lượng quân sự địa phương đã thu thập thông tin từ nhiều nhân chứng. Sau đó, lực lượng đối chiếu hồ sơ, tổ chức hội thảo nghiệp vụ cùng Ban Chỉ đạo 515 TP Cần Thơ và Đội K90 trước khi thống nhất vị trí khai quật.

Khi những lớp đất cuối cùng được bóc lên, hài cốt của nữ liệt sĩ đã được tìm thấy. Mẫu sinh phẩm ADN cũng được lấy để phục vụ lưu trữ và giám định. Nhìn hài cốt của đồng đội hơn nửa kỷ mới tìm gặp, ông Quận xúc động không nói nên lời.

Tính đến ngày 5/8, toàn thành phố Cần Thơ đã khai quật 2.002 phần mộ liệt sĩ; trong đó 1.427 phần mộ đủ điều kiện lấy mẫu ADN (Ảnh: P.T).

Quyết tâm hoàn thành chiến dịch trong năm 2026

Câu chuyện của liệt sĩ Nguyễn Thị Út chỉ là một trong hàng nghìn hành trình đang được các lực lượng ở TP Cần Thơ thực hiện.

Theo ông Nguyễn Văn Khởi, Phó chủ tịch UBND TP Cần Thơ, mặc dù Trung ương giao hoàn thành chiến dịch lấy mẫu ADN hài cốt liệt sĩ trong 500 ngày đêm, trước ngày 30/4/2027, thành phố đã đặt mục tiêu hoàn thành ngay trong năm 2026, hướng tới kỷ niệm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam 22/12.

Đại tá Phạm Ngọc Quang, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự TP Cần Thơ cho biết, thời tiết thất thường cùng kết cấu các phần mộ khác nhau khiến việc khai quật, lấy mẫu gặp nhiều khó khăn. Tuy nhiên, các đơn vị sẽ ưu tiên thực hiện trước tại những nghĩa trang có điều kiện phức tạp để bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ đúng mục tiêu thành phố đề ra.

Phó chủ tịch UBND TP Cần Thơ Nguyễn Văn Khởi (thứ 3, từ phải sang trái) cùng lãnh đạo Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố đến thăm hỏi, động viên và tặng quà Đội Tìm kiếm quy tập hài cốt (lâm thời) đang làm nhiệm vụ tại xã Phong Điền (Ảnh: P.T).

Tính đến ngày 5/8, toàn thành phố đã khai quật 2.002 phần mộ liệt sĩ; trong đó 1.427 phần mộ đủ điều kiện lấy mẫu ADN, thu được 1.433 mẫu hài cốt, không đủ điều kiện 575; số mộ còn lại cần khai quật 3.090. Riêng Nghĩa trang Liệt sĩ Ô Môn đã vượt tiến độ khoảng một tuần và dự kiến hoàn thành việc lấy mẫu trong những ngày tới.

Mỗi mẫu ADN được thu thập hôm nay không chỉ phục vụ giám định khoa học. Đó còn là cơ hội để thêm một liệt sĩ được gọi đúng tên mình, để thêm một gia đình sau nhiều thập kỷ chờ đợi có thể biết nơi người thân yên nghỉ.

Đây cũng là ý nghĩa lớn nhất của cuộc chạy đua với thời gian mà những người lính thời bình đang ngày đêm thực hiện.

Đào Văn