'Làn sóng' FDI tăng tốc, nhưng giá trị thực giữ lại còn hạn chế

Quy mô xuất khẩu và dòng vốn FDI tăng mạnh, nhưng giá trị thực sự giữ lại trong nền kinh tế vẫn còn hạn chế.

Tăng trưởng ấn tượng từ làn sóng dịch chuyển

Số liệu mới nhất cho thấy, tính đến cuối tháng 5/2026, kim ngạch xuất khẩu điện tử của Việt Nam đã đạt gần 73 tỷ USD, tăng thêm gần 2 tỷ USD so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức tăng trưởng rất cao, phản ánh rõ nét xu hướng dịch chuyển sản xuất toàn cầu đang đổ mạnh vào Việt Nam. Đáng chú ý, khu vực doanh nghiệp FDI chiếm tới gần 95% tổng kim ngạch xuất khẩu, tiếp tục khẳng định vai trò chủ đạo trong ngành công nghiệp điện tử.

Những con số này không phải là hiện tượng nhất thời. Trong những năm gần đây, Việt Nam liên tục đón nhận các dự án đầu tư quy mô lớn trong lĩnh vực công nghệ cao, sản xuất thông minh và hạ tầng dữ liệu. Các tập đoàn đa quốc gia không chỉ mở rộng nhà máy, mà còn từng bước dịch chuyển chuỗi cung ứng sang Việt Nam nhằm giảm thiểu rủi ro và đa dạng hóa địa bàn sản xuất.

Theo ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại, trong bối cảnh bất ổn toàn cầu gia tăng, xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng là tất yếu, và Việt Nam đang trở thành một mắt xích quan trọng trong quá trình này. Đây là cơ hội lớn để nền kinh tế tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất toàn cầu.

Tuy nhiên, đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng ấy là một thực tế đáng suy ngẫm. Theo TS. Bùi Hồng Sơn, chuyên gia kinh tế, phần lớn hoạt động dịch chuyển vào Việt Nam hiện vẫn tập trung ở các khâu lắp ráp hoặc phân khúc có giá trị gia tăng thấp. Điều này tạo ra một nghịch lý rõ rệt đó là xuất khẩu tăng mạnh, thu hút FDI liên tục mở rộng với các dự án hàng tỷ USD, nhưng doanh nghiệp nội địa lại rất khó tham gia vào các mắt xích quan trọng của chuỗi giá trị.

Do phần lớn giá trị gia tăng đến từ thiết kế, nghiên cứu phát triển đến sản xuất linh kiện cốt lõi thì vẫn nằm trong tay các doanh nghiệp nước ngoài, hệ quả là nền kinh tế có thể rơi vào trạng thái “gia công mở rộng”, nơi quy mô sản xuất ngày càng lớn nhưng giá trị thực thu về không tương xứng. Đây là thách thức không mới, nhưng đang trở nên rõ rệt hơn khi làn sóng FDI bước sang giai đoạn chất lượng cao hơn.

Nguyên nhân của tình trạng này đến từ nhiều yếu tố mà trước hết là hạn chế về trình độ công nghệ. Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa đủ năng lực để tham gia vào các khâu sản xuất đòi hỏi kỹ thuật cao, đặc biệt trong các lĩnh vực như bán dẫn, điện tử chính xác hay trí tuệ nhân tạo.

Bên cạnh đó, nguồn nhân lực chất lượng cao vẫn là “điểm nghẽn” lớn. Dù có lợi thế về lao động dồi dào, nhưng đội ngũ kỹ sư, chuyên gia có trình độ cao lại chưa đáp ứng được nhu cầu của các ngành công nghệ mũi nhọn. Khoảng cách về kỹ năng và trình độ quản trị khiến doanh nghiệp nội địa khó trở thành đối tác trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn toàn cầu.

Ngoài ra, các tiêu chuẩn về chất lượng, môi trường và truy xuất nguồn gốc ngày càng khắt khe cũng là rào cản lớn. Trong khi doanh nghiệp FDI đã quen với các tiêu chuẩn quốc tế, nhiều doanh nghiệp trong nước vẫn đang trong quá trình thích nghi, TS. Bùi Hồng Sơn chia sẻ thêm.

Cần có chiến lược để “giữ giá trị”

Trước thực tế này, các chuyên gia cho rằng Việt Nam cần thay đổi cách tiếp cận trong thu hút và sử dụng FDI. Thay vì chạy theo số lượng và quy mô vốn, cần chuyển sang ưu tiên chất lượng, đặc biệt là khả năng lan tỏa công nghệ và liên kết với doanh nghiệp nội địa. Một trong những giải pháp quan trọng là phát triển công nghiệp hỗ trợ theo hướng có trọng tâm. Việc hình thành các cụm liên kết ngành sẽ giúp doanh nghiệp trong nước từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi sản xuất, từ đó nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng.

Đồng thời, cần đẩy mạnh các chương trình kết nối giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa, tạo điều kiện để chuyển giao công nghệ và nâng cao năng lực sản xuất. Chính sách đào tạo nguồn nhân lực cũng cần được ưu tiên, đặc biệt trong các lĩnh vực kỹ thuật cao và công nghệ mới.

Ở tầm vĩ mô, cải thiện hạ tầng từ logistics, năng lượng đến hạ tầng số đều là yếu tố then chốt để nâng cao sức hấp dẫn của môi trường đầu tư, đồng thời hỗ trợ doanh nghiệp trong nước phát triển.

Làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng đang mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam.

Có thể thấy, làn sóng tái cấu trúc chuỗi cung ứng đang mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam. Tuy nhiên, để tận dụng được cơ hội này, nền kinh tế không thể chỉ dừng lại ở vai trò “điểm đến” của dòng vốn FDI.

Bài toán quan trọng hơn là làm sao giữ lại được giá trị trong nước, nâng cao năng lực nội tại và từng bước vươn lên những phân khúc có giá trị gia tăng cao hơn. Khi đó, tăng trưởng xuất khẩu mới thực sự đi kèm với phát triển bền vững.

Nghịch lý mà các chuyên gia đã chỉ ra chính là lời cảnh báo kịp thời. Nếu không có những cải cách mang tính nền tảng, Việt Nam có thể bỏ lỡ cơ hội vàng để bứt phá trong chuỗi giá trị toàn cầu. Ngược lại, nếu tận dụng tốt, đây sẽ là giai đoạn bản lề để nền kinh tế chuyển mình, từ một “công xưởng gia công” trở thành trung tâm sản xuất và công nghệ của khu vực.

Đức Hiền