Làm mới xiếc không phải để gây lạ

Đạo diễn, NSND Tống Toàn Thắng

PV: Ông nhiều lần nhấn mạnh xiếc không nên chỉ dừng ở những màn phô diễn kỹ thuật. Quan niệm này được thể hiện như thế nào trong quá trình sáng tạo?

- NSND Tống Toàn Thắng: Kỹ thuật vẫn là cốt lõi, bởi thiếu kỹ năng, độ chính xác và sự mạo hiểm thì xiếc mất đi đặc trưng. Tuy nhiên, một động tác khó thường chỉ tạo sự thán phục trong khoảnh khắc. Muốn khán giả nhớ lâu hơn, tác phẩm phải có chủ đề, đường dây câu chuyện và nhịp cảm xúc.

Vì vậy, chúng tôi xác định ý tưởng trước, sau đó mới lựa chọn kỹ thuật phù hợp. Một động tác xuất hiện cần phục vụ cho tổng thể, góp phần thể hiện nhân vật, hoàn cảnh và tư tưởng của tác phẩm, thay vì chỉ nhằm phô diễn cái đẹp hay độ khó.

Khi kỹ thuật được đặt trong một chỉnh thể nghệ thuật, nghệ sĩ cũng cần vượt qua việc hoàn thành bài diễn để thực sự biểu đạt và hóa thân vào nhân vật.

Chương trình "Đi cùng năm tháng - Vó ngựa biên cương" của Liên đoàn Xiếc Việt Nam

.Qua nhiều chương trình, tác phẩm do ông dàn dựng, sự đổi mới còn thể hiện trong lựa chọn đề tài, kết hợp loại hình và cách tổ chức nguồn lực. Từ những thử nghiệm đó, ông nhìn nhận thế nào về cách làm nghề trong bối cảnh các ngành công nghiệp văn hóa đang được thúc đẩy phát triển?

- Qua thực tế dàn dựng, tôi thấy một tác phẩm cần được nhìn rộng hơn một đêm diễn. Người làm nghề phải bắt đầu từ giá trị nghệ thuật, đồng thời nghĩ đến công chúng, phương thức tổ chức, khả năng huy động nguồn lực và đời sống của sản phẩm sau khi ra mắt.

Thành công còn nằm ở khả năng tạo được sự quan tâm của xã hội, tiếp tục biểu diễn, quảng bá và khai thác trong thời gian dài.

Với những chủ đề lịch sử, truyền thống hay tri ân, cách thể hiện càng cần tránh sự khô cứng. Nghệ thuật phải chạm đến cảm xúc người xem, đồng thời kết nối nghệ sĩ với các cộng đồng gắn với câu chuyện, tổ chức xã hội và doanh nghiệp. Đây là cách mở rộng nguồn lực, trong khi chất lượng nghệ thuật vẫn phải được đội ngũ chuyên môn bảo đảm.

Theo tôi, tư duy công nghiệp văn hóa trước hết là chuyển từ cách làm chương trình theo từng sự kiện sang xây dựng những sản phẩm có chất lượng, bản sắc và đời sống lâu dài.

Sản phẩm cần tiếp cận được nhiều nhóm công chúng, đồng thời tham gia vào chuỗi giá trị kết nối nghệ thuật với công nghệ, truyền thông, du lịch, thiết kế, giáo dục và các ngành hỗ trợ.

Điều đó đòi hỏi tính chuyên nghiệp từ khâu sáng tạo, tổ chức sản xuất, quảng bá đến khai thác. Hiệu quả kinh tế cần thiết để tái đầu tư, tạo việc làm, thu nhập và duy trì hoạt động tập luyện, nhưng vẫn cần được đặt trong tổng thể giá trị của tác phẩm.

Khi tác phẩm tìm được khán giả, nghệ sĩ có thêm cơ hội biểu diễn, nguồn lực được tái tạo và các giá trị văn hóa tiếp tục lan tỏa, nghệ thuật mới có nền tảng để phát triển bền vững.

Các chương trình của Liên đoàn Xiếc Việt Nam luôn đa dạng về ngôn ngữ thể hiện ngoài kỹ thuật biểu diễn

.Khi kết hợp xiếc với cải lương, múa, âm nhạc hay công nghệ, đâu là nguyên tắc để các yếu tố hòa quyện thành một chỉnh thể nghệ thuật, thay vì tạo cảm giác chắp vá?

- Tôi không kết hợp chỉ để gây lạ hoặc gom nhiều thứ lên sân khấu. Điểm xuất phát vẫn là câu chuyện và yêu cầu biểu đạt. Đạo diễn phải hiểu ưu thế của từng ngôn ngữ: cải lương mạnh về nội tâm và tự sự; xiếc mạnh về hình thể, hành động, không gian và độ mạo hiểm; múa tạo chuyển tiếp; mỹ thuật và công nghệ mở rộng thế giới thị giác.

Các loại hình phải cùng phục vụ một kịch bản chung. Nếu mỗi bên chỉ bảo vệ cái tôi và tìm cách chiếm vị trí trung tâm, tác phẩm sẽ bị chia cắt. Sự kết hợp chỉ có ý nghĩa khi các thành phần biết nâng đỡ nhau mà vẫn giữ căn cốt.

Điều khó không phải là đưa một tiết mục xiếc vào giữa vở diễn, mà là làm cho kỹ thuật xiếc trở thành một phần của xung đột, hành động và cảm xúc sân khấu.

Vở "Trần Nhân Tông" là sự kết hợp đặc biệt giữa ngôn ngữ xiếc và ngôn ngữ của nghệ thuật cải lương mang lại những không gian biểu diễn vô cùng ấn tượng cho nghệ sĩ và khán giả

.Qua các thử nghiệm như “Cây gậy thần”, “Thượng Thiên Thánh Mẫu” và “Trần Nhân Tông”, ông rút ra điều gì về cách đưa đề tài lịch sử, văn hóa đến gần khán giả?

- Đề tài lịch sử vốn gần gũi với công chúng nếu chọn được lát cắt phù hợp và tìm được ngôn ngữ kể chuyện. Với Trần Nhân Tông, xiếc kiến tạo không gian, diễn tả chiến trận, sức mạnh và khí thế; cải lương đi sâu vào những lớp tâm lý, tình cảm. Khi hai ngôn ngữ gặp nhau đúng chỗ, câu chuyện lịch sử vừa gần gũi, vừa giữ được sự trang trọng.

Một thử nghiệm cũng cần được kiểm chứng qua đời sống sân khấu. Tác phẩm phải có khả năng duy trì suất diễn, tìm được khán giả và từng bước hướng tới thu đủ bù chi. Mục tiêu nghệ thuật cần song hành với hiệu quả tổ chức.

Một vở diễn được đầu tư công phu nhưng chỉ tồn tại qua vài đêm rồi cất kho sẽ khó tạo tác động lâu dài, đồng thời hạn chế cơ hội biểu diễn và làm nghề của nghệ sĩ.

.Kỹ thuật xiếc có tính quốc tế cao. Theo ông, đâu là yếu tố giúp xiếc Việt Nam có gương mặt riêng?

- Sự khác biệt không nằm ở việc gắn một biểu tượng Việt Nam lên tác phẩm như đồ trang trí. Chất liệu văn hóa phải đi vào cấu trúc động tác, đạo cụ, trang phục, âm nhạc, mỹ thuật và tinh thần biểu diễn. Với những tiết mục như Đu nón, Đu sen, Đế kiếm trên đu, chúng tôi cố gắng để yếu tố Việt Nam trở thành một phần của ngôn ngữ xiếc.

Khi tham gia sân chơi quốc tế, kỹ thuật phải đạt chuẩn chung, nhưng tác phẩm cũng cần cho thấy mình đến từ đâu. Kết quả của ba tiết mục: Duo Love, Đu nón và Đế kiếm trên đu tại Liên hoan Xiếc quốc tế Con voi Vàng 2026 cho thấy hướng đi này có cơ sở: nâng chất lượng kỹ thuật đồng thời làm rõ bản sắc. Hội nhập không có nghĩa là làm mình giống người khác.

Những màn trình diễn kỹ thuật đẳng cấp được nâng tầm trong không gian biểu diễn sáng tạo

.Liên đoàn Xiếc Việt Nam đang nghiên cứu mapping 3D, sân khấu nước và phát triển nội dung số. Làm thế nào để công nghệ không lấn át nghệ sĩ?

- Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi mở rộng khả năng biểu đạt; nó không thể thay thế kỹ thuật và cảm xúc của diễn viên.

Với dự án sắp tới Sơn thần Thủy quái, mapping 3D, màn nước và các hiệu ứng được nghiên cứu để tạo nên không gian của nước. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi giúp câu chuyện rõ hơn, cảm xúc được đẩy lên và thế giới sân khấu được mở rộng. Nếu chỉ tạo sự choáng ngợp về thị giác, đó mới dừng ở trình diễn thiết bị, chưa trở thành một phần của tác phẩm nghệ thuật.

Chuyển đổi số cũng cần được nhìn rộng hơn việc đưa video lên mạng. Đó là thay đổi cách tổ chức sản xuất, quảng bá và khai thác giá trị. Xiếc có nguồn nội dung phong phú từ tiết mục, quá trình tập luyện, hậu trường đến lao động của nghệ sĩ. Nếu được xây dựng bài bản, không gian số vừa giúp tiếp cận những nhóm công chúng mới, vừa mở thêm cơ hội quảng bá và khai thác sản phẩm.

Ứng dụng công nghệ mapping vào show diễn trong rạp xiếc tròn 360 độ là điều đặc biệt và hấp dẫn cũng như thực sự mới lạ khi đến với Rạp xiếc Trung ương

Một hướng đi mà chúng tôi đặc biệt quan tâm là ứng dụng công nghệ mapping vào chính không gian biểu diễn đặc thù của Rạp Xiếc Trung ương.

Với cấu trúc sân khấu tròn 360 độ, khán giả có thể tiếp cận nghệ sĩ và không gian trình diễn từ nhiều hướng; khi kết hợp với mapping, ánh sáng và các hiệu ứng thị giác được tính toán phù hợp, toàn bộ rạp có thể trở thành một phần của tác phẩm. 

Đây sẽ là trải nghiệm khác với sân khấu hộp thông thường, tạo cảm giác mới lạ, hấp dẫn và tăng tính nhập vai cho khán giả khi đến với Rạp Xiếc Trung ương. 

Tuy nhiên, dù công nghệ phát triển đến đâu, trung tâm của sân khấu xiếc vẫn phải là tài năng, kỹ thuật và cảm xúc của người nghệ sĩ. Dù trên sân khấu trực tiếp hay trong môi trường số, điều cần giữ vẫn là chất lượng và bản sắc.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

THÚY HIỀN (thực hiện)