Lạm dụng AI: Gen Z có thể phải trả giá bằng sự nghiệp

Theo một nghiên cứu mới từ công ty phần mềm GoTo và Workplace Intelligence, một nửa số người lao động hiện nay cho biết họ đang phụ thuộc quá nhiều vào trí tuệ nhân tạo

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành công cụ không thể thiếu trong môi trường làm việc hiện đại, đặc biệt với thế hệ lao động trẻ. Tuy nhiên, khi AI ngày càng được sử dụng rộng rãi, nhiều chuyên gia bắt đầu cảnh báo về một hệ lụy mới: sự phụ thuộc quá mức vào công nghệ có thể khiến người lao động đánh mất năng lực tư duy độc lập và làm chậm quá trình phát triển nghề nghiệp.

Một khảo sát mới do công ty phần mềm GoTo phối hợp với Workplace Intelligence thực hiện cho thấy, khoảng một nửa người lao động hiện nay thừa nhận họ đang dựa dẫm quá nhiều vào AI trong công việc. Đáng chú ý, Gen Z là nhóm có mức độ phụ thuộc cao nhất, với 62% người được hỏi cho biết họ xem AI như một “công cụ chống đỡ” trong công việc hằng ngày.

Báo cáo “Pulse of Work 2026”, được thực hiện trên 2.500 nhân viên văn phòng và quản lý công nghệ thông tin, phản ánh một thực tế ngày càng rõ nét tại nhiều doanh nghiệp: AI không còn chỉ là công cụ hỗ trợ, mà đang dần trở thành yếu tố định hình cách làm việc của thế hệ lao động mới.

Khi Gen Z quá phụ thuộc vào AI

Đáng lo ngại hơn, khoảng 40% lao động trẻ tham gia khảo sát cho biết họ khó có thể hoàn thành công việc nếu không có sự hỗ trợ của AI. Theo ông Rich Veldran, Giám đốc điều hành GoTo, điều này đặt ra nguy cơ lớn đối với những người đang ở giai đoạn đầu sự nghiệp.

“Chỉ khi nhìn lại, nhiều người mới nhận ra họ đã phụ thuộc vào AI quá nhiều và bỏ lỡ cơ hội học những kỹ năng nền tảng cần thiết”, ông nhận định.

Trong môi trường doanh nghiệp hiện nay, AI đang được thúc đẩy mạnh mẽ như một công cụ nâng cao năng suất. Một số tập đoàn công nghệ lớn thậm chí khuyến khích nhân viên sử dụng AI ở mức tối đa để tăng hiệu quả công việc. Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, việc để AI thay thế hoàn toàn quá trình tư duy và xử lý công việc của con người có thể dẫn tới hệ quả lâu dài.

Khoảng 40% lao động trẻ tham gia khảo sát cho biết họ khó có thể hoàn thành công việc nếu không có sự hỗ trợ của AI

Ông Veldran cho rằng AI nên được sử dụng để giảm tải các công việc lặp lại, thay vì thay thế hoàn toàn khả năng phân tích và phán đoán của con người.

“Hãy dùng AI để loại bỏ những phần việc máy móc, nhưng đừng trao toàn bộ quyền quyết định cho công nghệ”, ông nói.

Nguy cơ suy giảm tư duy phản biện

Không chỉ ảnh hưởng tới kỹ năng nghề nghiệp, việc phụ thuộc quá mức vào AI còn có thể tác động tới năng lực nhận thức. Một nghiên cứu của Microsoft công bố năm 2025 cho thấy những người thường xuyên dựa vào AI có xu hướng suy giảm khả năng tư duy phản biện và giải quyết vấn đề độc lập.

Điều này đặc biệt đáng chú ý với Gen Z - thế hệ lớn lên cùng công nghệ số và nhanh chóng thích nghi với các công cụ AI tạo sinh. Trong khi AI giúp tiết kiệm thời gian và nâng cao hiệu suất, nhiều chuyên gia lo ngại người trẻ có thể bỏ qua quá trình tích lũy kinh nghiệm thực tế, vốn là nền tảng để phát triển năng lực chuyên môn và khả năng lãnh đạo trong tương lai.

Theo ông Veldran, những trải nghiệm như tự xây dựng chiến lược, tự giải quyết vấn đề hay tự hoàn thành công việc là yếu tố quan trọng giúp người lao động trưởng thành.

“Chính những trải nghiệm đó giúp con người xây dựng sự tự tin và phát triển khi tiến xa hơn trong sự nghiệp”, ông nói.

Tâm lý bất an lan rộng trong môi trường làm việc

Sự phát triển nhanh chóng của AI cũng đang tạo ra tâm lý bất an trong lực lượng lao động trẻ. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy nhiều nhân viên Gen Z lo ngại AI sẽ thay thế công việc của họ, thậm chí xuất hiện tình trạng phản đối hoặc cản trở quá trình triển khai AI trong doanh nghiệp.

Theo các chuyên gia, nỗi lo lớn nhất của người lao động không chỉ là mất việc, mà còn là cảm giác giá trị cá nhân bị suy giảm khi công nghệ có thể thực hiện những nhiệm vụ vốn do con người đảm nhiệm.

“Nếu công việc chỉ còn là lấy câu trả lời từ AI mà không tạo thêm giá trị cá nhân, thì bất kỳ ai cũng có thể làm được điều đó”, ông Veldran nhận xét.

Sự phát triển nhanh chóng của AI cũng đang tạo ra tâm lý bất an trong lực lượng lao động trẻ. Ảnh: Getty Images

Dù vậy, nhiều nghiên cứu cũng cho thấy doanh nghiệp không nhất thiết phải lựa chọn giữa AI và con người. Một khảo sát của Gartner gần đây cho thấy các công ty ứng dụng AI nhưng không cắt giảm nhân sự vẫn đạt hiệu quả năng suất tương đương những doanh nghiệp sa thải lao động để tự động hóa.

Trong khi đó, các nhân viên biết tận dụng AI hiệu quả lại đang trở thành nhóm được đánh giá cao. Theo Workplace Intelligence, những lao động sử dụng AI thành thạo có khả năng được tăng lương hoặc thăng chức cao gấp khoảng ba lần so với những người chậm thích nghi.

Bài toán khó của Gen Z

Tuy nhiên, triển vọng việc làm đối với lao động trẻ vẫn tiềm ẩn nhiều thách thức. Khảo sát của hãng tư vấn Oliver Wyman cho thấy hơn 40% CEO có kế hoạch cắt giảm các vị trí cấp thấp - vốn là nấc thang khởi đầu của nhiều lao động Gen Z - trong bối cảnh AI ngày càng đảm nhận tốt các công việc cơ bản.

Điều đó khiến thế hệ lao động trẻ đứng trước lựa chọn không dễ dàng: nhanh chóng thích nghi với AI để không bị tụt lại phía sau, nhưng đồng thời phải tránh rơi vào trạng thái lệ thuộc công nghệ.

Trong dài hạn, giới chuyên gia cho rằng giá trị cốt lõi của người lao động sẽ không nằm ở khả năng sử dụng AI đơn thuần, mà ở năng lực kết hợp công nghệ với tư duy phản biện, sáng tạo và kinh nghiệm thực tiễn - những yếu tố mà AI hiện vẫn khó thay thế hoàn toàn.

Hồng Nhung