Lác mắt ở trẻ không chỉ ảnh hưởng thị lực: Điều nhiều cha mẹ bỏ qua có thể theo con suốt đời

Khi mắt lệch không chỉ là vấn đề thị lực

Hơn một năm trước khi đến bệnh viện, gia đình bé L.T.N. (sinh năm 2021, Đồng Nai) nhận thấy mắt con ngày càng lệch rõ. Bé sinh non nên được khám mắt định kỳ từ nhỏ, nhưng vì biểu hiện ban đầu chỉ xuất hiện thoáng qua nên người thân chưa nhận thấy bệnh tiến triển.

Tại Bệnh viện Mắt VISI TP.HCM, các bác sĩ xác định bé bị lác trong hai mắt kèm viễn thị nhẹ. Sau khi đánh giá chức năng thị giác và vận động nhãn cầu, bệnh nhi được chỉ định phẫu thuật lùi cơ trực trong hai mắt.

Một trường hợp khác là bé N.G.H. (TP.HCM) xuất hiện dấu hiệu lệch mắt từ khoảng 2 tuổi. Khi lớn hơn, tình trạng ngày càng rõ và được chẩn đoán lác ngoài hai mắt, cần phẫu thuật điều chỉnh cơ vận nhãn.

Theo BS.CKII Trần Bá Kiền, Chủ tịch Hội đồng Chuyên môn cấp cao Tập đoàn Y khoa VISI, nhiều phụ huynh chỉ phát hiện mắt con lệch khi trẻ mệt, nhìn xa hoặc mất tập trung nên thường có tâm lý chờ thêm.

Tuy nhiên, lác không chỉ làm thay đổi diện mạo. Nếu hai mắt không thẳng hàng trong thời gian dài, quá trình phát triển thị giác hai mắt có thể bị gián đoạn, làm tăng nguy cơ nhược thị, đặc biệt khi não dần bỏ qua hình ảnh từ một mắt.

Nhiều phụ huynh nghĩ trẻ bị lác chỉ ảnh hưởng đến ngoại hình hoặc thị lực nên thường chờ con lớn mới đưa đi khám. Ảnh BVCC

Định kiến có thể bắt đầu từ những năm đầu đi học

Lác là tình trạng hai mắt không cùng hướng về một mục tiêu. Một mắt có thể nhìn thẳng trong khi mắt còn lại lệch vào trong, ra ngoài, lên trên hoặc xuống dưới.

Đây không phải bệnh truyền nhiễm. Trẻ không thể bị lây lác vì học chung, chơi chung hay tiếp xúc với người mắc bệnh. Thế nhưng, sự khác biệt ở đôi mắt lại có thể khiến trẻ trở thành đối tượng bị trêu chọc hoặc xa lánh.

Một nghiên cứu đăng trên British Journal of Ophthalmology năm 2011 cho 118 trẻ từ 3-12 tuổi xem các cặp ảnh cùng một khuôn mặt, trong đó một ảnh được chỉnh sửa để mô phỏng lác. Kết quả cho thấy nhóm trẻ từ khoảng 6 tuổi trở lên ít lựa chọn khuôn mặt có mắt lác khi được hỏi muốn mời ai đến dự tiệc sinh nhật.

Đây chỉ là nghiên cứu mô phỏng bằng hình ảnh, nhưng phản ánh rằng ngoại hình đôi mắt có thể ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn nhận bạn bè ngay từ rất sớm.

Một nghiên cứu khác trên 128 trẻ 5-6 tuổi cũng ghi nhận 60,9% lượt chọn chia sẻ đồ chơi dành cho khuôn mặt có hai mắt bình thường, trong khi tỷ lệ này với khuôn mặt bị lác chỉ là 39,1%.

Điều đó cho thấy có những đứa trẻ bị đánh giá trước cả khi người khác biết tính cách hay năng lực của các em.

Chính người lớn đôi khi vô tình nuôi dưỡng định kiến: "Lác mắt có thể bị lây"

Không ít phụ huynh vẫn hiểu lầm rằng lác có thể lây. Khi cha mẹ kéo con tránh xa một bạn nhỏ bị lác vì sợ "lây bệnh", trẻ sẽ vô thức tiếp nhận thông điệp rằng sự khác biệt về ngoại hình đồng nghĩa với điều tiêu cực.

Thực tế, điều truyền từ người lớn sang trẻ không phải bệnh, mà là định kiến.

Hình ảnh trên phim ảnh cũng góp phần tạo định kiến

Một nghiên cứu đăng trên Pediatrics năm 2024 phân tích 125 bộ phim hoạt hình của Disney, Pixar, DreamWorks và Studio Ghibli.

Trong 46 nhân vật được xây dựng với biểu hiện lác: 30% được khắc họa là kém thông minh; 35% vụng về; 24% mang hình ảnh đáng sợ; 58% hầu như không có lời thoại. Đáng chú ý, không có nhân vật chính nào bị lác.

Nghiên cứu không kết luận phim hoạt hình trực tiếp khiến trẻ kỳ thị bạn bị lác, nhưng việc lặp đi lặp lại hình ảnh này có thể vô tình khiến một tình trạng y khoa trở thành yếu tố gây cười hoặc biểu tượng của nhân vật phản diện.

Trong khi đó, lác chỉ ảnh hưởng đến thị giác, hoàn toàn không quyết định trí thông minh hay giá trị của một con người.

Những tổn thương âm thầm về tâm lý

Tác động của lác không dừng lại ở ngoại hình. Một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2023 trên 202 trẻ từ 8-18 tuổi tại Ấn Độ cho thấy nhóm trẻ bị lác có mức tự trọng thấp hơn; cảm giác cô đơn cao hơn; dễ bất mãn trong các mối quan hệ xã hội; thường xuyên bị chế giễu và thiếu tự tin về ngoại hình.

Một nghiên cứu đoàn hệ công bố trên Pediatrics năm 2008 theo dõi 407 người từng bị lác khi nhỏ cũng ghi nhận: 41,3% từng được chẩn đoán ít nhất một rối loạn tâm thần khi trưởng thành; trong khi nhóm đối chứng là 30,7%.

Riêng những người từng bị lác ngoài có nguy cơ được chẩn đoán rối loạn tâm thần cao hơn khoảng 3,1 lần.

Các nghiên cứu này chỉ cho thấy mối liên quan, không chứng minh lác là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh tâm thần. Tuy nhiên, chúng cho thấy người lớn không nên xem đây đơn thuần là vấn đề thẩm mỹ.

Lác (lé) mắt để lại những tổn thương tâm lý kéo dài khi trẻ bước vào môi trường học đường. Ảnh BVCC

Điều trị cần được cá thể hóa

Theo các bác sĩ, không phải mọi trường hợp lác đều phải phẫu thuật. Tùy nguyên nhân, độ tuổi, mức độ lệch, nguy cơ nhược thị và chức năng thị giác, trẻ có thể được: theo dõi; đeo kính; che mắt; tập luyện thị giác; hoặc phẫu thuật điều chỉnh cơ vận nhãn khi cần thiết.

Ngay cả sau phẫu thuật, trẻ vẫn cần tái khám định kỳ để tiếp tục điều trị nhược thị hoặc tật khúc xạ nếu còn tồn tại.

Một trường hợp là bệnh nhân B.T.Y.N. (18 tuổi) từng trải qua hai lần mổ lác nhưng mắt vẫn còn lệch, khiến em mặc cảm và hạn chế giao tiếp. Sau khi được đánh giá lại toàn diện và xây dựng phương án điều trị phù hợp tại Bệnh viện Mắt VISI, tình trạng cân bằng trục mắt của bệnh nhân đã được cải thiện và tiếp tục được theo dõi.

Các bác sĩ lưu ý, kết quả điều trị phụ thuộc vào nhiều yếu tố như loại lác, thời điểm phát hiện, chức năng thị giác và đáp ứng của từng người, nên không phải trường hợp nào cũng đạt kết quả giống nhau.

Cha mẹ không nên chỉ hỏi con có nhìn rõ hay không

Các chuyên gia khuyến cáo nên đưa trẻ đi khám chuyên khoa mắt nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

Một mắt thường xuyên hoặc từng lúc bị lệch vào trong hoặc ra ngoài. Trẻ hay nheo mắt, nghiêng đầu khi nhìn. Than nhìn đôi. Hay va vấp bất thường. Hai mắt có biểu hiện nhìn không đều.

Ngoài thị lực, phụ huynh cũng cần chú ý đến những thay đổi về tâm lý như: ngại giao tiếp bằng mắt; né chụp ảnh; không muốn đến trường; sợ tham gia hoạt động tập thể; thường xuyên nói mình xấu hoặc không được yêu quý; bị bạn bè trêu chọc; buồn bã, thu mình kéo dài hoặc có hành vi tự làm hại bản thân.

Đây đều là những dấu hiệu cần được quan tâm và hỗ trợ sớm.

Đừng để một đôi mắt khác biệt trở thành nỗi mặc cảm của trẻ

Gia đình và nhà trường có thể giúp trẻ bằng những điều rất đơn giản: khẳng định rằng lác không lây, không dùng biệt danh chế giễu, can thiệp khi trẻ bị bắt nạt và đánh giá các em bằng tính cách thay vì ngoại hình.

Điều trị y khoa có thể giúp cải thiện chức năng thị giác và vị trí hai mắt, nhưng chính một môi trường tôn trọng, yêu thương mới là điều giúp trẻ lớn lên với sự tự tin.

Bởi một đứa trẻ có đôi mắt khác biệt vẫn xứng đáng được kết bạn, được tham gia mọi cuộc chơi và được nhìn thấy chính mình trong vai người hùng.