Lá chắn bảo vệ sức khỏe cộng đồng mạng trước tin giả

Mạng xã hội giúp kết nối nhanh chóng nhưng tính chất mở và thiếu kiểm duyệt đã biến nơi đây thành mảnh đất lan truyền tin giả. Sự bùng nổ của thông tin sai sự thật không chỉ bóp méo nhận thức của công chúng mà còn gây hệ lụy trực tiếp đến an ninh xã hội và sức khỏe người dân. Trước thực trạng đó, báo chí chính thống đóng vai trò cốt lõi trong việc kiểm chứng thông tin, định hướng dư luận và làm lá chắn bảo vệ cộng đồng trước các luồng tin nhiễu loạn.

Khi tin giả trên mạng xã hội trở thành mối nguy thực tế

Tin giả trên mạng xã hội đang bùng nổ với hình thức ngày càng tinh vi. Bất kỳ tài khoản cá nhân nào cũng có thể phát tán thông tin không qua kiểm duyệt nhằm câu lượt xem, trục lợi kinh tế hoặc bôi nhọ danh dự. Sự phát triển của công nghệ trí tuệ nhân tạo và deepfake khiến người dùng thông thường rất khó phân biệt thật giả. Nhờ thuật toán tối ưu hóa tương tác, các thông tin sai lệch đánh trúng tâm lý đám đông có thể lan truyền theo cấp số nhân, tiếp cận hàng triệu người chỉ sau vài giờ và gây tổn thất nặng nề trước khi được xác minh.

Tin giả về lĩnh vực sức khỏe xuất hiện tràn lan trên các mạng xã hội.

Trong lĩnh vực y tế, sức khỏe, hậu quả của tin giả trực tiếp đe dọa tính mạng người dân. Hiện nay, không khó để bắt gặp những video quảng bá “thần dược”, bài thuốc gia truyền hay các phương pháp chữa bệnh phản khoa học xuất hiện tràn lan trên mạng xã hội. Nhiều tài khoản sử dụng hình ảnh bác sĩ, bệnh viện hoặc cắt ghép phát ngôn của chuyên gia để tạo lòng tin với người xem. Đặc biệt, các nội dung liên quan đến bệnh ung thư, đái tháo đường, tim mạch, huyết áp thường bị khai thác mạnh do đánh trúng tâm lý lo lắng của nhiều người. Không ít video quảng bá việc uống nước chanh, nước kiềm, nhịn ăn, dùng muối hạt hay thực dưỡng có thể chữa khỏi bệnh nan y như ung thư, thậm chí thay thế hoàn toàn hóa trị, xạ trị. Điều nguy hiểm là các nội dung này thường được xây dựng theo hướng đánh vào cảm xúc, kể lại hành trình chữa bệnh cá nhân hoặc sử dụng các lời khẳng định tuyệt đối như “chữa khỏi hoàn toàn”, “không cần thuốc”, “bệnh viện giấu sự thật”... khiến nhiều người dễ tin theo.

Nhức nhối trong số đó là Hội dùng chanh liều cao hoạt động vô cùng sôi nổi, khuyến khích mọi người uống nước cốt chanh nguyên chất với số lượng lớn để thải độc, kiềm hóa cơ thể hoặc chữa các bệnh nan y như ung thư, đột quỵ. Cùng với đó, tài khoản Bơ thực vật với hơn 911.000 lượt theo dõi thường xuyên chia sẻ các video cho rằng đái tháo đường, tim mạch, huyết áp hay ung thư đều bắt nguồn từ việc cơ thể nhiễm độc. Tài khoản này quảng cáo bệnh có thể chữa khỏi bằng các phương pháp như uống chanh, muối hạt, phơi nắng, nhịn ăn, thậm chí khẳng định ung thư máu hoàn toàn có thể chữa dứt điểm bằng muối và kêu gọi người bệnh dùng chanh muối thay cho xạ trị, hóa trị. Ngoài ra, các tài khoản như Chữa bệnh bằng nước, Bác Sĩ Văn Đình Tân hay kênh tiktok CHUA BENH BANG NUOC của ông Nguyễn Tiến Nam cũng thu hút đến hàng chục nghìn lượt theo dõi. Những trang này thường xuyên đăng tải các video làm giác hơi hút máu, mổ khối u ngay tại sân nhà, không hề đảm bảo bất kỳ quy trình y tế nào. Hàng trăm tài khoản, hàng nghìn video và hình ảnh tương tự như vậy đang xuất hiện tràn lan trên các mạng xã hội.

Hệ lụy của làn sóng tin rác y tế này là vô cùng nghiêm trọng, trực tiếp để lại tổn thất về cả tính mạng lẫn tài chính của người dân. Nhiều người bệnh vì nhẹ dạ, tin theo các hướng dẫn sai lệch trên mạng đã tự ý từ bỏ phác đồ điều trị khoa học tại các bệnh viện tuyến đầu. Điều này dẫn đến tình trạng khi nhập viện thì bệnh đã chuyển biến quá nặng, bỏ lỡ thời gian vàng cứu chữa.

Không dừng lại ở đó, các thông tin thất thiệt về dịch bệnh hay vaccine còn kích động tâm lý hoang mang, tạo ra các làn sóng tẩy chay tiêm chủng và gây áp lực lớn cho hệ thống y tế công cộng.

Tiếng nói từ thực địa y tế

Mảng thông tin y tế, sức khỏe và dinh dưỡng là một trong những lĩnh vực chịu tổn thất nặng nề nhất do tin giả gây ra trên mạng xã hội. Các bài thuốc tự chế, phương pháp chữa bệnh phản khoa học liên tục được chia sẻ vô tội vạ, trực tiếp đe dọa tính mạng người bệnh. Ý kiến thực tế từ các bác sĩ đang trực tiếp điều trị tại các bệnh viện tuyến đầu đã phản ánh rõ nét hệ lụy của thực trạng này.

BSCKI. Chu Đức Thành (Khoa Điều trị tích cực và Chống độc, Bệnh viện 19-8 ) cho rằng, nhiều bệnh nhân nhập viện muộn do tin theo các phương pháp chữa bệnh phản khoa học lan truyền trên mạng xã hội.

BSCKI. Chu Đức Thành (Khoa Điều trị tích cực và Chống độc, Bệnh viện 19-8) chia sẻ, thực trạng bệnh nhân nhập viện trong tình trạng nguy kịch do tự chữa bệnh theo chỉ dẫn trên mạng xã hội hoặc áp dụng các phương pháp truyền miệng thiếu căn cứ có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây. Về nguyên nhân, sự nhiễu loạn của tin giả y tế trên các nền tảng như Facebook, TikTok dễ dàng thao túng người bệnh nhờ đánh trúng vào tâm lý yếu thế và nỗi sợ hãi bệnh tật. Thay vì chủ động cập nhật kiến thức y học thường thức, người dân lại dễ dàng đặt niềm tin vào các câu chuyện chia sẻ trải nghiệm cá nhân hoặc những lời cam kết chữa khỏi hoàn toàn từ các tài khoản vô danh. Sự đồng cảm ảo này kết hợp với sự thiếu hụt kiến thức phổ thông khiến nhiều người sẵn sàng từ bỏ y học hiện đại để chạy theo các phương pháp “tự nhiên” hoặc mẹo dân gian truyền miệng để tự xử lý tại nhà.

Chính sự chuyển dịch niềm tin sai lệch này đã dẫn đến những hậu quả lâm sàng hết sức nặng nề và muộn màng. Điển hình là các ca cấp cứu đột quỵ não, khi người thân đột ngột liệt nửa người, méo miệng hay tê yếu tay chân lại lầm tưởng là bị trúng cảm. Họ lãng phí nhiều giờ đồng hồ để cạo gió, chích máu đầu ngón tay ngón chân, khiến người bệnh nhập viện khi tổn thương não đã tiến triển nặng và hoàn toàn quá “thời gian vàng” để can thiệp. Đối với các bệnh lý đau mạn tính như gút, thoái hóa khớp hay thoát vị đĩa đệm, việc tự ý mua các lọ thuốc vô danh theo lời truyền miệng trên mạng cũng trực tiếp gây ra các tổn thương tạng thứ phát do độc chất hoặc các thành phần corticoid bị trộn lẫn trái phép, dẫn đến nhiều trường hợp suy gan, suy thận cấp mức độ nặng. Nguy kịch nhất phải kể đến nhóm bệnh nhân ung thư giai đoạn sớm, thay vì tận dụng cơ hội phẫu thuật triệt căn, họ lại tự hủy hoại cơ thể bằng các biện pháp phản khoa học như thực dưỡng, bấm huyệt, nhịn ăn hay uống nước kiềm thay cơm để bỏ đói tế bào ung thư, khiến người bệnh rơi vào tình trạng suy kiệt nặng, suy đa tạng và u đã tiến triển di căn toàn thân.

Đồng quan điểm về mức độ tàn phá của tin giả, ThS.BSNT. Phan Hữu Kiệm (Bệnh viện Phổi Hà Nội) chia sẻ, mang đến một lăng kính đặc biệt khi vừa trực tiếp điều trị lâm sàng, vừa chủ động xây dựng các trang mạng xã hội cá nhân để chia sẻ kiến thức y học chính thống. BS. Kiệm chia sẻ rằng ung thư là mảng đề tài bị các đối tượng sản xuất tin giả tập trung khai thác nhiều nhất, bởi nó đánh trúng vào tâm lý tuyệt vọng và khát khao tìm kiếm cơ hội sống của người bệnh. Như trường hợp của bệnh nhân Lê Xuân N. (57 tuổi, Hà Nội) khi đang điều trị thuốc đích có tiến triển, chỉ vì sợ tác dụng phụ của hóa trị nên đã bỏ viện để uống nước kiềm tại nhà ông Nguyễn Tiến Nam. Khi thấy tình trạng bệnh không tiến triển và cơ thể suy sụp, ông quay lại cơ sở y tế thăm khám trong hoảng loạn sâu sắc. Việc uống nước kiềm, nhịn ăn hoàn toàn không có tác dụng điều trị, ngược lại còn khiến tình trạng bệnh tồi tệ hơn, thậm chí khiến bệnh nhân suy sụp tinh thần đến mức nghĩ tới việc tự tử.

ThS.BSNT. Phan Hữu Kiệm, Bệnh viện Phổi Hà Nội nhận định, báo chí chính thống giữ vai trò quan trọng trong việc kiểm chứng và định hướng thông tin y tế trước làn sóng tin giả trên không gian mạng.

Theo ThS.BSNT. Phan Hữu Kiệm, cuộc chiến chống tin giả không thể chỉ dựa vào sự đơn độc của một vài trang cá nhân của các bác sĩ. Thuật toán mạng xã hội thường ưu tiên những thông tin giật gân nên các bài viết khoa học có xu hướng bị bóp nghẹt tương tác. Người bệnh rất cần một điểm tựa vững chắc như báo chí chính thống để kịp thời đồng hành, sử dụng tiếng nói của các chuyên gia đầu ngành nhằm chuẩn hóa kiến thức y tế.

Sức mạnh và giải pháp của báo chí trong cuộc chiến chống tin giả

Sự khác biệt lớn nhất giữa báo chí chính thống và mạng xã hội nằm ở quy trình tác nghiệp và trách nhiệm pháp lý. Một bài viết được đăng tải trên báo chí bắt buộc phải trải qua các khâu nghiêm ngặt từ phát hiện đề tài, phỏng vấn chuyên gia cho đến sự kiểm duyệt của ban biên tập, tạo nên tấm màng lọc ngăn chặn thông tin rác trước khi tiếp cận công chúng. Thực tế thời gian qua, các loạt bài điều tra của Báo Sức khỏe và Đời sống đã chủ động thâm nhập thực địa, bóc trần toàn bộ sự thật về những cơ sở y tế hoạt động chui và các quy trình chữa bệnh phản khoa học nguy hiểm, đồng thời chủ động chuyển giao chứng cứ đến các cơ quan chức năng để kịp thời xử lý.

Từ cuộc chiến trực diện đó, bài học rút ra là báo chí không thể mãi đi sau để dập tắt tin đồn, vì nếu phản ứng quá chậm thì khoảng trống thông tin sẽ nhanh chóng bị lấp đầy bởi tin giả. Điều này đòi hỏi báo chí vừa phải giữ vững nguyên tắc kiểm chứng, vừa phải nâng cao tốc độ phản hồi và đẩy mạnh các hình thức truyền tải trực quan như video ngắn, infographic, podcast để tiếp cận độc giả hiệu quả hơn. Bên cạnh đó, việc phối hợp chặt chẽ với các chuyên gia y tế, bác sĩ đầu ngành cũng đóng vai trò quan trọng nhằm giúp công chúng tiếp cận thông tin khoa học chính xác.

Cuộc chiến chống tin giả cần sự tham gia của cả cộng đồng, trong đó việc nâng cao kỹ năng tiếp nhận và kiểm chứng thông tin cho người dân là yếu tố đặc biệt quan trọng. Người dân cần hình thành thói quen kiểm tra nguồn phát thông tin, ưu tiên tham khảo khuyến cáo từ cơ quan y tế và báo chí chính thống thay vì tin vào các video giật gân trên mạng xã hội.

Kim Dung