Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2 trong 1 'thất sủng', có nên níu kéo?

Giai đoạn 2024 - 2026 đánh dấu xu hướng suy giảm rõ rệt về vị thế của điểm thi tốt nghiệp THPT tại các trường đại học tốp đầu. Từng là cánh cửa duy nhất và chiếm phần lớn chỉ tiêu, phương thức xét điểm thi tốt nghiệp hiện đang bị thu hẹp đáng kể, nhường chỗ cho các phương thức tuyển sinh riêng có tính phân hóa cao hơn.

Kỳ thi riêng lên ngôi

Bằng chứng là kỳ thi riêng do các đại học lớn tổ chức có số lượng thí sinh đăng ký dự thi, số trường đại học sử dụng kết quả để tuyển sinh ngày càng tăng.

Kỳ thi đánh giá năng lực (HSA) của Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2024 ghi nhận 100.633 lượt thí sinh dự thi. Năm 2025 có 89.059 lượt thí sinh chính thức dự thi và năm 2026, con số này là 120.000 lượt thí sinh.

Kỳ thi Đánh giá năng lực (V-ACT), Đại học Quốc gia TPHCM năm 2024 ghi nhận số lượng đăng ký 106.895 thí sinh.

Năm 2025, với hơn 130.000 thí sinh đăng ký. Năm 2026, số thí sinh cán mốc kỷ lục mới với 137.376 thí sinh đăng ký dự thi đợt 1 (tăng 5,14% so với năm 2025), trong đó có hơn 135.000 thí sinh chính thức bước vào phòng thi.

Thí sinh tìm hiểu thông tin tuyển sinh đại học 2026. Ảnh: Dương Triều

Kỳ thi đánh giá tư duy (TSA), Đại học Bách khoa Hà Nội năm 2024 thu hút hơn 20.000 thí sinh đăng ký với hơn 40.000 lượt thi.

Năm 2025, tổng số lượng thí sinh dự thi đạt gần 30.000 thí sinh (đạt khoảng 70.000 lượt thi). Năm 2026, ghi nhận tổng số gần 60.000 thí sinh đăng ký dự thi.

Kỳ thi đánh giá năng lực (SPT) Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 2024 đạt 11.537 thí sinh đăng ký dự thi. Năm 2025, 17.439 thí sinh đăng ký dự thi.

Năm 2026 ghi nhận số lượng hồ sơ đăng ký đạt mức kỷ lục với gần 23.000 thí sinh, tăng gần 5.000 em so với năm trước.

Biểu đồ so sánh số lượng thí sinh/lượt thí sinh tham gia các kỳ thi đánh giá năng lực, tư duy của một số đại học, trường đại học. Ảnh: NGHIÊM HUÊ

Số lượng các trường đại học sử dụng kết quả của những kỳ thi riêng này ngày càng tăng. Trong đó, kỳ thi đánh giá năng lực của Đại học Quốc gia TPHCM có số lượng các trường đại học sử dụng để tuyển sinh nhiều nhất là 118 trường (năm 2026), kế đến là kết quả kỳ thi HSA của Đại học Quốc gia Hà Nội là 100 trường đại học sử dụng để xét tuyển; kết quả kỳ thi TSA của Đại học Bách khoa Hà Nội có gần 50 trường sử dụng, kết quả kỳ thi SPT có gần 40 trường đại học sử dụng.

Điểm thi tốt nghiệp THPT "thất sủng"

Sự "thất sủng" của điểm thi tốt nghiệp THPT thể hiện rõ nhất qua sự dịch chuyển chỉ tiêu của các trường đại học khối kinh tế và kỹ thuật hàng đầu.

Câu chuyện của Đại học Kinh tế Quốc dân là minh chứng rõ ràng nhất cho lộ trình giảm lệ thuộc vào kỳ thi tốt nghiệp. Trước đây, nhà trường dành tới 70% chỉ tiêu cho phương thức xét điểm thi tốt nghiệp THPT.

Năm 2024, chỉ tiêu phương thức này giảm xuống còn khoảng 18%; năm 2025, tiếp tục giảm xuống mức kỷ lục 15%. Ngược lại, phương thức xét tuyển kết hợp (chứng chỉ quốc tế, điểm thi đánh giá năng lực/tư duy) được đẩy lên chiếm tới 83% chỉ tiêu.

Tuy nhiên, quy chế tuyển sinh năm 2025 của Bộ GD&ĐT yêu cầu các trường không chia chỉ tiêu theo phương thức xét tuyển, quy đổi điểm chuẩn các phương thức về một thang điểm thống nhất, sử dụng bách phân vị trong tuyển sinh nên tỉ lệ chỉ tiêu theo các phương thức không còn.

Thí sinh tham gia các kỳ thi riêng về đánh giá năng lực, đánh giá tư duy năm 2026 của Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Bách khoa Hà Nội. Ảnh: NTCC

Thực tế, TS. Lê Anh Đức, Trưởng phòng Quản lý đào tạo, Đại học Kinh tế Quốc dân thống kê kết quả tuyển sinh cho thấy, số thí sinh trúng tuyển bằng phương thức kết hợp là 89%, trúng tuyển bằng điểm thi tốt nghiệp THPT chỉ 11%. Năm 2023, số thí sinh trúng tuyển bằng điểm thi tốt nghiệp chiếm 25%, năm 2024 giảm còn 15%.

Năm 2025, trước khi Bộ GD&ĐT yêu cầu không chia chỉ tiêu cho các phương thức xét tuyển, chỉ tiêu dành cho điểm thi tốt nghiệp THPT của Đại học Bách khoa Hà Nội giảm từ 50% (năm 2024) xuống chỉ còn 40%; 60% chỉ tiêu còn lại được phân bổ cho xét tuyển tài năng và kỳ thi Đánh giá tư duy (TSA) do trường tổ chức.

Các trường khối ngành Y Dược, dù vẫn duy trì tỷ trọng xét điểm tốt nghiệp cao hơn khối kỹ thuật/kinh tế do đặc thù ngành, nhưng năm 2025, các trường như Đại học Y Dược TPHCM tăng mạnh các tổ hợp xét tuyển kết hợp chứng chỉ tiếng Anh quốc tế để lọc thí sinh chất lượng cao.

Năm nay, Trường Đại học Y Hà Nội lần đầu tiên sử dụng kết quả kỳ thi SPT của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội để tuyển sinh một số ngành đào tạo.

Thí sinh tìm hiểu thông tin tuyển sinh 2026. Ảnh: Duy Phạm

Năm 2024, Trường Đại học Y Dược TPHCM ghi nhận có 1.367 thí sinh có chứng chỉ ngoại ngữ, SAT đạt điều kiện đăng ký xét tuyển vào trường. Năm 2025, con số này là 1.700 em và năm nay là 2.300 em.

Nguyên nhân cốt lõi khiến điểm thi tốt nghiệp THPT "mất giá" do kỳ thi tốt nghiệp THPT giữ vai trò "tốt nghiệp" hơn là "tuyển sinh"

Mục tiêu chính của kỳ thi do Bộ GD&ĐT tổ chức là đánh giá xem học sinh có đủ điều kiện tốt nghiệp phổ thông hay không.

Do đó, độ phân hóa của đề thi ở nhóm điểm 9 - 10 không đủ mạnh để các trường tốp đầu, vốn cần sàng lọc những học sinh xuất sắc nhất, tự tin lựa chọn.

Thực tế năm 2024 và kể cả năm 2025 khi áp dụng chương trình giáo dục phổ thông mới, dù đề thi có tính phân hóa tốt hơn ở một số môn, hiện tượng lệch phổ điểm ở một vài tổ hợp vẫn xảy ra.

Năm 2025, Đại học Kinh tế Quốc dân ghi nhận 22.000 thí sinh có chứng chỉ ngoại ngữ từ 5.5 IELTS trở lên đăng ký nguyện vọng xét tuyển. Năm nay, con số này là 23.000 thí sinh. Khoảng 16.000 thí sinh đăng ký có kết quả thi HSA và V-ACT của hai đại học quốc gia đạt từ 85/150 và 700/1.200 điểm trở lên; gần 1.000 thí sinh có kết quả thi TSA của Đại học Bách khoa Hà Nội.

Sự thiếu ổn định này khiến các trường đại học lo ngại về rủi ro "lọt lưới" nhân tài hoặc tiêu chí phụ quá phức tạp khi có quá nhiều thí sinh cùng mức điểm.

Các trường đại học tốp đầu có xu hướng ưu tiên những thí sinh có tư duy toàn diện, năng lực ngoại ngữ tốt hoặc năng lực chuyên biệt.

Chứng chỉ quốc tế (SAT, ACT, IELTS) được xem là bộ thước đo chuẩn hóa, đánh giá được khả năng hội nhập và học tập bằng tiếng Anh của sinh viên.

Kỳ thi riêng thiết kế cấu trúc đề thi tiệm cận với kiến thức đại học, kiểm tra tư duy logic và giải quyết vấn đề chứ không đơn thuần là kiểm tra kiến thức ghi nhớ.

Nghiêm Huê