Kỷ niệm 120 năm Ngày sinh đồng chí Hà Huy Tập (24-4-1906 - 24-4-2026): Nha Trang - nơi khởi đầu cuộc đời cách mạng của Tổng Bí thư Hà Huy Tập

Trong 16 năm hoạt động cách mạng, quãng thời gian hoạt động của đồng chí Hà Huy Tập tại Nha Trang - Khánh Hòa không dài, từ tháng 9-1923 đến tháng 8-1926. Tuy nhiên, đây là giai đoạn rất quan trọng, mở đầu cho hành trình hoạt động cách mạng của đồng chí, như những gì đồng chí Hà Huy Tập đã viết trong tiểu sử tự thuật lưu tại Trường Đại học Phương Đông: “Cuộc đời cách mạng của tôi chỉ bắt đầu từ năm 1925”.

Ngày 8-9-1923, thầy giáo Hà Huy Tập được bổ nhiệm chức vụ trợ giáo tạm tuyển theo Nghị định của Khâm sứ Trung Kỳ. Từ năm 1923 đến 1925, Hà Huy Tập chưa có tư tưởng cộng sản, nhưng rõ ràng là đã có tư tưởng chống bọn bảo hoàng và thực dân, bởi Hà Huy Tập cảm thấy căm thù sự chuyên chế, bóc lột của chủ nghĩa thực dân và chế độ phong kiến. Hà Huy Tập tuyên truyền tư tưởng chống chế độ chuyên chế và chống Pháp trong học sinh và những người quen; luôn chống lại những quyết định tùy tiện, võ đoán của hiệu trưởng. Thái độ bất phục tùng này của Hà Huy Tập đã khiến cho hiệu trưởng và Công sứ Pháp căm ghét.

Thầy giáo Hà Huy Tập (thứ 3 từ phải sang) cùng các giáo chức đi thăm vùng ngoại ô Nha Trang. Ảnh tư liệu

Năm 1925, Hà Huy Tập được tiếp xúc với các cựu chính trị phạm, nhưng nhanh chóng nhận thấy rằng chủ trương cứu nước của họ không đúng đắn và hành động của họ không hiệu quả. Hà Huy Tập được đọc những sách báo bí mật đưa từ Pháp về Việt Nam như: Việt Nam hồn, Người cùng khổ (Le Paria). Cũng trong năm 1925, Hà Huy Tập được kết nạp vào Hội Phục Việt - tiền thân của Đông Dương Cộng sản Liên đoàn. Người kết nạp là Ngô Đức Diễn, trợ giáo Trường sơ học Vĩnh Phú tại phủ Ninh Hòa, lúc này đang phụ trách Hội Phục Việt phía Nam Trung Kỳ. Đây là bước ngoặt trong cuộc đời đồng chí: “Thế là một định hướng mới đã bắt đầu trong đời tôi, đó là hướng theo chủ nghĩa cộng sản. Tôi cũng đã hiểu được đâu là những lực lượng chính thúc đẩy cách mạng. Bắt đầu từ đó, tôi đã nhìn thấy sáng tỏ vai trò cách mạng của giai cấp vô sản và chính vì lẽ đó mà tôi đã lao vào hoạt động chính trị”.

Ngày 24-3-1926, cụ Phan Chu Trinh từ trần. Tại Nha Trang, lễ truy điệu cụ được tổ chức vào ngày 4-4-1926, tại nhà ông Vương Gia Bật. Sách Quốc gia huyết lệ tường thuật: “Ông Trần Thái Long là đàn anh trong cuộc truy điệu đứng chánh bái. Ông đốt hương khấn và lạy, xong ông Hà Huy Tập vào lạy rồi quỳ một bên hương án, đọc một bài lịch sử cụ Tây Hồ cho các người dự lễ nghe, ai cũng lấy làm cảm động xót xa, âu sầu nét mặt…”. Việc Hà Huy Tập đứng ra tổ chức và đọc điếu văn cho thấy sự kế thừa tinh thần yêu nước từ các bậc tiền bối. Đồng thời, sự kiện này còn cho thấy khả năng vận động quần chúng và sức thuyết phục mạnh mẽ của một nhà cách mạng. Hà Huy Tập đã sớm trở thành một nhân vật có uy tín trong giới trí thức và Nhân dân tại Nha Trang - Khánh Hòa. Dù là người từ nơi khác đến dạy học nhưng bằng tài năng và nhiệt huyết, Hà Huy Tập đã nhanh chóng đứng vào hàng ngũ lãnh đạo các phong trào yêu nước tại địa phương.

Trường Pháp - Việt Nha Trang (nay là Trường THPT Nguyễn Văn Trỗi, phường Nha Trang), nơi cố Tổng Bí thư Hà Huy Tập từng dạy học. Ảnh tư liệu

Cũng trong tháng 3-1926, Hà Huy Tập đã lập ra ba lớp học buổi tối cho công nhân ở Nha Trang. Các lớp học này đông tới hơn 150 người. Tuy bề ngoài là xóa mù chữ nhưng mục đích thực là tập hợp công nhân để dễ dàng bí mật tuyên truyền cách mạng. Những chi phí về ánh sáng, sách vở đều do Hà Huy Tập và những người bạn lo liệu.

Trong thời kỳ này, Hà Huy Tập là hội viên Thư viện tỉnh Khánh Hòa (khu vực Công viên Thiếu nhi, phường Nha Trang hiện nay). Thư viện tỉnh do Công sứ Pháp làm hội trưởng. Vì thế, danh mục sách báo lưu hành tại thư viện bị kiểm soát rất gắt gao. Khi Hà Huy Tập đề nghị thư viện mua một vài quyển sách có tính chất “chống đối” và những tờ báo Annam (khuynh hướng dân chủ), Le Paria và Việt Nam hồn (những tờ báo cách mạng xuất bản ở Pari, Pháp), Hà Huy Tập bị viên công sứ buộc tội là có tư tưởng chống Pháp. Hắn tuyên bố: “… La patience a des limites, vous avez dépassé ces limites!”, nghĩa là: “Sự nhẫn nại có giới hạn, anh đã vượt qua giới hạn đó!”. Từ đó, Hà Huy Tập trở thành đối tượng bị theo dõi và bị chèn ép từ phía chính quyền thực dân.

Thư viện tỉnh Khánh Hòa thời Pháp thuộc (khu vực Công viên Thiếu nhi, phường Nha Trang hiện nay), nơi đồng chí Hà Huy Tập từng hoạt động cách mạng. Ảnh tư liệu

Khoảng thời gian cuối cùng Hà Huy Tập hoạt động tại Nha Trang, Hội Phục Việt đổi tên thành Hưng Nam rồi Việt Nam cách mạng Đảng (tháng 6-1926) và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Vì vậy, tư tưởng của Hà Huy Tập và Ngô Đức Diễn dần chuyển qua xu hướng mácxít, vận động yêu nước trên lập trường giai cấp công nhân. Hà Huy Tập đã đem lập trường yêu nước theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin tuyên truyền vận động giáo viên, công nhân, viên chức và học sinh trong nhà trường. Qua đó, giúp cho giáo viên, học sinh nhận rõ tình cảnh của đất nước, bộ mặt cướp nước và bán nước của đế quốc và chế độ đương thời, nâng cao lòng yêu nước, thương nòi, thương đồng bào nghèo khó của mình. Từ những hoạt động tích cực của thầy Hà Huy Tập và Ngô Đức Diễn, cơ sở đầu tiên của Đảng Tân Việt đã bắt đầu nhen nhóm, gây dựng tại Nha Trang với các ông Bùi Giao - nhân viên Sở Lục lộ, Nguyễn Khắc Tài - nhân viên Sở Hỏa xa kiều lộ.

Tháng 8-1926, đồng chí Hà Huy Tập chuyển về Vinh (Nghệ An). Tuy thời gian hoạt động ở Khánh Hòa rất ngắn, lại diễn ra trong bối cảnh đang chuyển đổi về tư tưởng cách mạng của cá nhân, nhưng đồng chí Hà Huy Tập đã có những đóng góp quan trọng đối với sự nghiệp cách mạng của tỉnh Khánh Hòa. Đồng chí Hà Huy Tập cùng với đồng chí Ngô Đức Diễn đã đặt những viên gạch đầu tiên cho quá trình phát triển của Đảng Tân Việt rồi Đảng bộ Đông Dương Cộng sản Liên đoàn tỉnh Khánh Hòa và sau đó là Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Khánh Hòa. Đó là tiền đề để Tỉnh ủy Khánh Hòa ra đời, lãnh đạo Nhân dân trong tỉnh giành thắng lợi vẻ vang trong sự nghiệp kháng chiến chống thực dân, phong kiến và tay sai; xây dựng, phát triển tỉnh nhà trong thời kỳ đất nước độc lập, thống nhất.

NGUYỄN QUỐC VIỆT (Ban Tuyên giáo và Dân vận Tỉnh ủy)