K'Krong - Người 'giữ lửa' văn hóa dân tộc Mạ

Lớn lên cùng thanh âm đại ngàn

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình giàu truyền thống văn hóa, từ thuở nhỏ, già K’Krong đã được đắm mình trong những làn điệu dân ca, tiếng sáo trúc, tiếng kèn bầu và nhịp cồng chiêng rộn ràng trong các lễ hội của bon làng. Những đêm trăng sáng, bên bếp lửa bập bùng, ông theo cha mẹ và các già làng học từng câu hát, từng nhịp chiêng, từng cách giữ hơi khi thổi sáo.

Không có trường lớp bài bản, thầy của ông chính là cha mẹ, là những người lớn tuổi trong bon làng. Từ việc quan sát, lắng nghe đến thực hành, K’Krong dần dần nắm bắt được cái hồn của âm nhạc truyền thống. Với ông, mỗi âm thanh phát ra không chỉ là tiếng nhạc mà còn chứa đựng câu chuyện về nguồn cội, về đời sống lao động và tâm hồn người Mạ giữa đại ngàn.

Sự ham học hỏi, kiên trì và say mê đã giúp ông nhanh chóng làm chủ nhiều loại nhạc cụ truyền thống. Dù trải qua bao đổi thay của cuộc sống, tình yêu dành cho văn hóa dân tộc trong ông chưa bao giờ vơi cạn.

Bàn tay khéo léo giữ nghề truyền thống

Không chỉ dừng lại ở việc biểu diễn, K’Krong còn miệt mài học cách chế tác nhạc cụ truyền thống. Từ những ống tre, thân cây lồ ô, quả bầu quen thuộc của núi rừng, ông tỉ mỉ gọt giũa, đo đếm từng chi tiết để tạo nên những chiếc sáo trúc, kèn bầu chuẩn âm.

Ông K'Krong cẩn thận chọn quả bầu, cây lồ ô phù hợp, khéo léo khoét lỗ chế tạo nhạc cụ, đồ dùng truyền thống

Ông có thể chế tác kèn bầu 6 ống, kèn bầu 3 lỗ – những loại nhạc cụ đặc trưng của đồng bào Mạ. Để làm ra một chiếc kèn đạt chuẩn, người thợ phải am hiểu về âm luật, biết lựa chọn nguyên liệu đúng độ già, xử lý kỹ càng để âm thanh vang xa, trong trẻo. Với K’Krong, đó không chỉ là kỹ thuật mà còn là sự gửi gắm tâm hồn vào từng sản phẩm.

Bên cạnh chế tác nhạc cụ, ông còn thành thạo nghề đan lát truyền thống của người Mạ như đan gùi, rổ, nia – những vật dụng gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt và sản xuất của đồng bào. Từng sợi mây, sợi lồ ô qua bàn tay ông trở nên mềm mại, bền chắc, tạo thành những sản phẩm vừa đẹp mắt vừa hữu dụng.

Những lúc nông nhàn, thay vì nghỉ ngơi, ông lại miệt mài bên hiên nhà, vừa làm vừa trò chuyện, chia sẻ kinh nghiệm cho lớp trẻ. Ông bảo, nếu không truyền lại, mai này những nghề ấy sẽ dần mai một.

Với đôi bàn tay khéo, ông K'Krong thường xuyên chế tạo nhạc cụ sử dụng và phục vụ nhu cầu khách hàng

“Giữ lửa” qua từng nhịp chiêng, câu hát

Trong các lễ hội truyền thống của địa phương, hình ảnh K’Krong khoác trên mình bộ trang phục truyền thống, say sưa thổi kèn sáo, đánh chiêng hay cất tiếng hát dân ca đã trở nên quen thuộc. Âm thanh từ chiếc sáo trúc do chính tay ông chế tác vang lên giữa không gian núi rừng, như gọi về ký ức xa xưa của bon làng.

Ông sử dụng thành thạo nhiều loại nhạc cụ: từ thổi sáo trúc, kèn bầu đến đánh cồng, chiêng. Với ông, mỗi nhạc cụ có một “linh hồn” riêng, đòi hỏi người chơi phải hiểu và hòa mình vào nó. Khi tiếng chiêng vang lên, ông không chỉ đánh đúng nhịp mà còn truyền vào đó cảm xúc, để người nghe cảm nhận được niềm vui, nỗi buồn, khát vọng của cộng đồng.

Không chỉ biểu diễn trong phạm vi xã, huyện, ông còn tham gia các chương trình giao lưu văn hóa do tỉnh tổ chức, góp phần giới thiệu nét đẹp văn hóa Mạ đến đông đảo công chúng. Trong bối cảnh hiện đại hóa, khi nhiều loại hình giải trí mới xuất hiện, việc duy trì và quảng bá văn hóa truyền thống càng trở nên ý nghĩa.

Điều khiến nhiều người trân trọng ở K’Krong không chỉ là tài năng mà còn là tâm huyết với lớp trẻ. Ông luôn trăn trở khi thấy nhiều thanh niên trong bon dần xa rời nhạc cụ truyền thống, ít còn biết đến những làn điệu dân ca xưa.

Vì vậy, ông chủ động mở các buổi hướng dẫn miễn phí ngay tại nhà. Từ những em nhỏ tiểu học đến thanh niên trong bon đều được ông kiên nhẫn chỉ bảo từng cách cầm sáo, lấy hơi, gõ nhịp chiêng. Có những em ban đầu chỉ tò mò, nhưng dần dần bị cuốn hút bởi âm thanh đặc biệt của nhạc cụ dân tộc.

Nghệ nhân K'Krong tận tình hướng dẫn thế hệ trẻ cách thổi kèn bầu 6 ống

Ông thường kể cho các em nghe về ý nghĩa của từng bài chiêng, từng câu hát; về cách ông học từ cha mẹ ra sao; về trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc gìn giữ bản sắc. Với ông, bảo tồn văn hóa không chỉ là giữ lại hiện vật hay biểu diễn trong lễ hội, mà quan trọng hơn là nuôi dưỡng tình yêu và niềm tự hào trong lòng người trẻ.

Nhờ sự tận tâm ấy, nhiều thanh niên ở Tà Đùng đã biết đánh chiêng, thổi sáo và tham gia đội văn nghệ của xã. Mỗi dịp lễ hội, đội chiêng trẻ lại cùng ông biểu diễn, tạo nên sự tiếp nối giữa các thế hệ.

Những đóng góp bền bỉ của K’Krong cho văn hóa dân tộc đã được Đảng, Nhà nước ghi nhận. Năm 2019, ông vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú vì “Đã có cống hiến xuất sắc trong giữ gìn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc”.

Đó không chỉ là niềm tự hào của riêng ông mà còn là niềm vui chung của gia đình, bon làng và chính quyền địa phương. Danh hiệu ấy là sự khẳng định cho hành trình miệt mài, lặng lẽ mà ông đã đi suốt nhiều năm qua.

“Giữ hồn” văn hóa giữa dòng chảy hiện đại

Trong bối cảnh đời sống kinh tế - xã hội ngày càng phát triển, nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Những nhạc cụ làm thủ công dần bị thay thế bởi âm thanh điện tử; những câu hát dân ca ít được cất lên trong sinh hoạt thường ngày.

Chính vì thế, vai trò của những nghệ nhân như K’Krong càng trở nên quan trọng. Họ không chỉ là người thực hành mà còn là “kho tàng sống” lưu giữ tri thức dân gian. Qua bàn tay và tiếng nhạc của ông, văn hóa người Mạ không bị đóng khung trong bảo tàng mà vẫn hiện diện sống động trong đời sống cộng đồng.

Nghệ nhân K'Krong (thứ 3 từ trái qua) cùng đội văn nghệ của mình thường xuyên tham gia biểu diễn văn nghệ phục vụ các ngày lễ hội, tết...

Hình ảnh người nghệ nhân tóc đã điểm bạc, say sưa bên chiếc sáo trúc, hay cần mẫn đan từng chiếc gùi, chính là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống. Ông không ồn ào, không phô trương, nhưng bằng hành động cụ thể mỗi ngày, ông đã góp phần gìn giữ một phần hồn cốt của Tây Nguyên.

Sùng A Trư