Kinh tế tuần hoàn trong công nghiệp: Từ khung chính sách đến yêu cầu hành động

Khung chính sách đã hình thành, nhưng chưa đủ

Phát biểu tại hội thảo "Chiến lược và giải pháp phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất công nghiệp" do Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp tổ chức ngày 24/4, ông Chu Việt Cường, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp nhấn mạnh: Kinh tế tuần hoàn không đơn thuần là câu chuyện xử lý chất thải, mà là một mô hình tổ chức lại toàn bộ hệ thống sản xuất và tiêu dùng. Trong đó, các dòng vật chất được thiết kế để quay vòng liên tục, thay vì kết thúc là bãi thải như mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống.

Dẫn quy định tại Luật Bảo vệ môi trường 2020, kinh tế tuần hoàn là mô hình mà trong đó các hoạt động từ thiết kế, sản xuất đến tiêu dùng đều hướng tới khai thác hiệu quả tài nguyên, kéo dài vòng đời sản phẩm và giảm thiểu chất thải. Điều này cho thấy, điểm khởi đầu của kinh tế tuần hoàn bắt đầu ngay từ khâu thiết kế.

Ông Chu Việt Cường, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp nhận định kinh tế tuần hoàn không còn là lựa chọn, mà là con đường tất yếu nếu Việt Nam muốn duy trì tăng trưởng dài hạn và bền vững.

Trong bối cảnh toàn cầu đối mặt với cạn kiệt tài nguyên, biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường, mô hình tăng trưởng tuyến tính đã bộc lộ rõ nhiều giới hạn. Với Việt Nam, áp lực không chỉ đến từ môi trường mà còn từ yêu cầu nâng cao năng lực cạnh tranh, thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Một điểm đáng chú ý được các đại biểu thống nhất là Việt Nam đã bước đầu xây dựng được khung chính sách tương đối đầy đủ cho phát triển kinh tế tuần hoàn.

Từ định hướng trong Nghị quyết Đại hội XIII, Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2030, đến các quy định cụ thể trong Luật Bảo vệ môi trường 2020 và Nghị định 08/2022/NĐ-CP, nền tảng pháp lý cho kinh tế tuần hoàn đã dần được định hình.

Khung chính sách hiện tập trung vào ba trụ cột chính: định hướng chiến lược, hệ thống pháp lý và các công cụ thực thi. Các công cụ này bao gồm từ chính sách kinh tế (thuế môi trường, tín dụng xanh), công cụ kỹ thuật (tiêu chuẩn, quy chuẩn), đến công cụ quản lý (lồng ghép quy hoạch, điều phối liên ngành).

Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy nhiều "điểm nghẽn". Hệ thống pháp luật vẫn thiếu một văn bản tổng thể mang tính điều phối thống nhất; thị trường nguyên liệu thứ cấp chưa phát triển; công nghệ và năng lực doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa còn hạn chế.

Đây chính là lý do khiến kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn "chuyển tiếp", chưa tạo được tác động lan tỏa sâu rộng.

Theo các chuyên gia, lộ trình phát triển kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam được chia thành ba giai đoạn rõ rệt.

Giai đoạn đến năm 2025 tập trung hoàn thiện thể chế, xây dựng khung pháp lý và triển khai thí điểm. Đây là giai đoạn Nhà nước đóng vai trò chủ đạo.

Hội thảo "Chiến lược và giải pháp phát triển mô hình kinh tế tuần hoàn trong sản xuất công nghiệp" ngày 24/3, do Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Công nghiệp tổ chức.

Từ 2025 - 2030, trọng tâm chuyển sang phát triển thị trường, đặc biệt là thị trường nguyên liệu tái chế và thị trường carbon. Khi đó, khu vực tư nhân sẽ đóng vai trò trung tâm.

Đến năm 2050, mục tiêu là hoàn thiện hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn, trở thành một phần nội tại của nền kinh tế và gắn với mục tiêu phát thải ròng bằng "0" .

Công nghệ – chìa khóa của vòng tuần hoàn

Bà Nguyễn Thanh Phương, Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp cho rằng, tái chế và tái sử dụng là hai trụ cột quan trọng của kinh tế tuần hoàn trong công nghiệp.

Trong đó, tái sử dụng là việc dùng lại chất thải trực tiếp hoặc sau xử lý sơ bộ, còn tái chế là quá trình sử dụng công nghệ để thu hồi các thành phần có giá trị và tạo ra sản phẩm mới.

Thực tế cho thấy nhiều ngành đã bắt đầu áp dụng các giải pháp tuần hoàn. Ngành dệt may tái chế sợi từ phế liệu vải; ngành nhựa tái chế hạt nhựa; ngành nhiệt điện, hóa chất tận dụng tro xỉ, thạch cao làm vật liệu xây dựng; khai thác khoáng sản sử dụng đất đá thải cho san lấp và hạ tầng .

Một số doanh nghiệp lớn đã đi trước trong việc thực hiện trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), yêu cầu tỷ lệ vật liệu tái sinh trong sản phẩm. Các mô hình thu hồi CO₂, tái chế lốp xe, tái chế rác thải điện tử hay sản xuất sạch hơn cũng đang được triển khai.

Đáng chú ý, tính đến năm 2025 lượng tro, xỉ phát sinh từ các nhà máy nhiệt điện khoảng 118,4 triệu tấn đã được tiêu thụ khoảng 72% làm vật liệu xây dựng và san lấp, công trình giao thông, công trình dân dụng... cho thấy tiềm năng rất lớn nếu được tổ chức tốt .

PGS. TS. Bùi Quang Tuấn, nguyên Viện trưởng Viện kinh tế Việt Nam, Phó chủ tịch Hội Khoa học Kỹ thuật Việt Nam, nhận định kinh tế tuần hoàn là xu thế toàn cầu không thể đảo ngược. Đây không chỉ là thay đổi về môi trường mà là sự chuyển đổi mang tính cấu trúc của toàn bộ nền kinh tế.

Các thị trường lớn như EU đang đi đầu với các công cụ như cơ chế điều chỉnh carbon biên giới (CBAM), tiêu chuẩn ESG hay "hộ chiếu sản phẩm số". Những yêu cầu này buộc doanh nghiệp phải minh bạch về phát thải, nguồn gốc và vòng đời sản phẩm.

Song song, các mô hình kinh doanh mới cũng đang hình thành, như "sản phẩm như một dịch vụ", nơi doanh nghiệp không bán sản phẩm mà cung cấp dịch vụ để kiểm soát tốt hơn vòng đời và tái chế.

Theo ông Tuấn, đây chính là "cửa sổ chiến lược" để Việt Nam chuyển đổi mô hình tăng trưởng, từ chiều rộng sang chiều sâu. Nếu tận dụng tốt, Việt Nam có thể tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng xanh toàn cầu, phát triển công nghiệp tái chế thành ngành chiến lược và tạo ra các vật liệu mới.

Kim Oanh