Kinh tế thế giới 'chao đảo' trước làn sóng từ xung đột Iran

Xung đột Iran đang gây ra những hậu quả to lớn với kinh tế toàn cầu. (Ảnh: YouTube)

Những diễn biến chính

Sức ép của Iran trong thời chiến không chỉ thể hiện trên chiến trường mà còn lan sang thị trường dầu, khí, vận tải biển, hàng không và tiêu dùng.

Các quan chức châu Âu cho biết cú sốc năng lượng riêng lẻ đã làm hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch của Liên minh châu Âu tăng thêm khoảng 3,5 tỷ USD chỉ trong 10 ngày.

Ngày càng nhiều chính phủ phải sử dụng kho dự trữ chiến lược, các biện pháp kiểm soát thị trường khẩn cấp và can thiệp vào giá nhiên liệu để hạn chế thiệt hại.

Gián đoạn vận tải quanh Eo biển Hormuz, sản lượng vùng Vịnh giảm và các tuyên bố bất khả kháng đang siết chặt chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ảnh hưởng kinh tế không chỉ ảnh hưởng tới Israel và Mỹ, mà còn tới các quốc gia có căn cứ quân sự, trung tâm trung chuyển và mạng lưới hậu cần liên quan đến cuộc chiến.

Mặt trận kinh tế

Đến ngày thứ 12 của xung đột Mỹ - Israel và Iran, hậu quả kinh tế đã lan xa khỏi chiến trường trực tiếp.

Áp lực lớn nhất xuất hiện ở thị trường năng lượng, nơi giá dầu, khí, dầu diesel và chi phí vận tải đều chịu sức ép. Tuy nhiên, ảnh hưởng hiện đã lan sang hàng không, du lịch, lạm phát, khai thác và tài chính công tại nhiều khu vực.

Bức tranh đang hình thành cho thấy đòn bẩy chiến lược của Iran không chỉ nằm ở tên lửa, máy bay không người lái hay khả năng cầm cự trên chiến trường.

Một trong những điểm gây sức ép lớn của Tehran là khả năng - trực tiếp hoặc gián tiếp - làm gián đoạn các mạng lưới kinh tế phục vụ cho nỗ lực xung đột: Tuyến vận chuyển dầu, năng lực xuất khẩu vùng Vịnh, các hành lang vận tải và hệ thống thương mại mà Mỹ, Israel và các quốc gia hỗ trợ hạ tầng quân sự của họ đang dựa vào.

Hệ quả là cú sốc kinh tế ngày càng lan rộng, buộc các nước phải xử lý bằng cách tung dầu dự trữ, áp dụng kiểm soát khẩn cấp và can thiệp thị trường.

Châu Âu chịu chi phí

Một trong những thước đo rõ nhất về chi phí xung đột đến từ Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen. Bà cho biết hôm thứ Tư rằng 10 ngày xung đột đã làm hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch của EU tăng thêm khoảng 3 tỷ euro (khoảng 3,5 tỷ USD).

Theo bà, giá khí đốt đã tăng 50% và giá dầu tăng 27%, cho thấy xung đột nhanh chóng chuyển thành chi phí trực tiếp đối với các nước nhập khẩu lớn.

Reuters cũng dẫn lời bà cảnh báo rằng quay trở lại sử dụng nhiên liệu hóa thạch từ Nga sẽ là một “sai lầm chiến lược”, dù Brussels đang xem xét các phương án mới để giảm hóa đơn năng lượng.

Phản ứng bằng dự trữ

Các chính phủ ngày càng dựa vào kho dự trữ chiến lược để giảm cú sốc. Theo Bloomberg, International Energy Agency đã đề xuất xả khẩn cấp từ 300 đến 400 triệu thùng dầu - nếu được thông qua, đây sẽ là đợt xả dự trữ lớn nhất trong lịch sử của cơ quan này.

Nhật Bản thông báo sẽ bắt đầu sử dụng dự trữ chiến lược từ ngày 16/3, trong khi Pháp cho biết đã bắt đầu sử dụng dự trữ trong khuôn khổ phối hợp quốc tế.

Anh cũng cho biết sẵn sàng tham gia, còn Đức được cho là đã giải phóng một phần dự trữ của mình.

Biến động giá dầu

Thị trường dầu đã trở thành thước đo rõ ràng nhất của cuộc chiến. Hôm thứ Ba, giá dầu giảm mạnh sau khi Tổng thống Donald Trump cho biết xung đột có thể sớm kết thúc, với dầu Brent chốt ở 87,80 USD/thùng và dầu Mỹ ở 83,45 USD/thùng, theo Reuters.

Tuy nhiên đến thứ Tư, giá lại tăng trở lại. AFP cho biết dầu Brent đạt 92,91 USD/thùng và dầu WTI ở mức 88,73 USD/thùng, trong khi Reuters nói giá cũng từng giảm trước đó do tin tức về khả năng IEA xả dự trữ.

Biến động mạnh này phản ánh một thị trường bị giằng co giữa lo ngại gián đoạn kéo dài và hy vọng xung đột sẽ sớm hạ nhiệt.

Gián đoạn ở vùng Vịnh

Ảnh hưởng của xung đột đối với nguồn cung tập trung chủ yếu ở khu vực vùng Vịnh.

Bloomberg đưa tin Ả Rập Xê Út, Iraq, UAE và Kuwait đã cắt giảm sản lượng khoảng một phần ba, tương đương 6,7 triệu thùng/ngày.

Reuters dẫn ước tính của Wood Mackenzie cho biết khoảng 15 triệu thùng/ngày nguồn cung dầu và sản phẩm dầu từ vùng Vịnh đang bị ảnh hưởng. Cơ quan này cảnh báo giá dầu có thể lên 150 USD/thùng và thậm chí không loại trừ khả năng đạt 200 USD vào năm 2026.

Về phía mình, OPEC cho biết các diễn biến địa chính trị hiện nay cần được “theo dõi chặt chẽ”, trong khi Ả Rập Xê-út thông báo với tổ chức rằng nguồn cung ra thị trường của nước này trong tháng 2 đã vượt 10 triệu thùng/ngày trước khi chiến sự leo thang.

Nguy cơ từ dầu diesel

Ngoài dầu thô, dầu diesel đang nổi lên như một điểm gây áp lực nguy hiểm đối với kinh tế toàn cầu. Reuters dẫn lời các nhà giao dịch và phân tích cho rằng dầu diesel là loại nhiên liệu dễ bị tổn thương nhất trong cuộc khủng hoảng này vì nó là nền tảng cho vận tải, nông nghiệp, khai khoáng và hoạt động công nghiệp.

Họ ước tính các gián đoạn liên quan đến Eo biển Hormuz có thể ảnh hưởng tới 3–4 triệu thùng/ngày nguồn cung dầu diesel, cùng với khoảng 500.000 thùng/ngày bị mất do hạn chế xuất khẩu từ các nhà máy lọc dầu Trung Đông.

Hợp đồng tương lai dầu diesel của Mỹ được cho là tăng nhanh hơn nhiều so với dầu thô. Điều này đáng chú ý vì lạm phát dầu diesel có thể nhanh chóng lan sang giá thực phẩm, vận tải và chi phí công nghiệp trên toàn cầu.

Cú sốc vận tải biển

Ngành vận tải biển và bảo hiểm hàng hải cũng đang chịu sức ép ngày càng lớn. Nhiều hãng tin cho biết một tàu chở hàng đã bị trúng đạn tại eo biển Hormuz, khiến thủy thủ đoàn phải bỏ tàu sau khi xảy ra hỏa hoạn.

Bloomberg cho biết một số chủ tàu dầu đang tránh cảng Fujairah - trung tâm xuất khẩu dầu lớn của UAE - và một công ty vận tải biển của Nhật Bản đã dừng cập cảng tại đây.

Theo The Wall Street Journal, các quan chức vận tải biển châu Âu cho biết họ vẫn chưa tin tưởng để đưa tàu chở dầu đi qua Hormuz.

Trên thực tế, ngay cả khi dòng chảy chưa dừng hoàn toàn, nỗi lo rủi ro cũng đang làm gián đoạn tuyến thương mại vốn vận chuyển phần lớn năng lượng toàn cầu.

Áp lực trên thị trường khí

Thị trường khí đốt cũng đang xuất hiện những dấu hiệu căng thẳng tương tự. Financial Times đưa tin Shell đã tuyên bố bất khả kháng đối với một số lô LNG vận chuyển tới châu Á.

Reuters cũng dẫn ba nguồn tin cho biết OQ Trading của Oman đã tuyên bố bất khả kháng đối với các lô LNG theo hợp đồng cung cấp cho Petrobangla do gián đoạn nguồn cung liên quan đến Qatar vì xung đột.

Ấn Độ đã bắt đầu hạn chế tiêu thụ khí tự nhiên và khí đốt trong nấu ăn, cho biết xung đột đã làm gián đoạn các lô LNG đi qua Hormuz.

Điều này cho thấy cuộc chiến không còn chỉ là câu chuyện về dầu mỏ, mà đã trở thành khủng hoảng an ninh năng lượng rộng hơn, ảnh hưởng cả các nền kinh tế phát triển và những nước nhập khẩu lớn đang phát triển.

Hàng không bị ảnh hưởng

Hàng không là một trong những ngành chịu ảnh hưởng rõ rệt nhất. Financial Times dẫn dữ liệu của Cirium cho biết chỉ trong 5 ngày gián đoạn chuyến bay đã khiến khoảng 4 triệu hành khách bị mắc kẹt. Tờ báo này cũng cho biết hơn 80.000 đơn đặt dịch vụ du lịch ngắn hạn đã bị hủy riêng tại Dubai trong tuần kết thúc ngày 6/3. Các hãng hàng không cũng bắt đầu chuyển chi phí nhiên liệu sang hành khách.

Reuters cho biết Qantas, Air New Zealand và Scandinavian Airlines đã tăng giá vé do chi phí nhiên liệu bay tăng mạnh, trong khi Saudia và Qatar Airways thông báo kéo dài việc tạm dừng hoặc hạn chế lịch bay tại một số khu vực.

Những gì ban đầu chỉ là gián đoạn hàng không do xung đột giờ đang dần trở thành cú sốc lớn hơn đối với thương mại và du lịch.

Thiệt hại du lịch

Ngành du lịch khu vực cũng đang chịu tổn thất lớn. Financial Times dẫn số liệu của World Travel and Tourism Council cho biết ngành du lịch Trung Đông đang mất khoảng 600 triệu USD chi tiêu của du khách mỗi ngày vì xung đột.

Đây là con số đáng chú ý vì du lịch gắn trực tiếp với việc làm, khách sạn, vận tải, bán lẻ và dịch vụ. Ảnh hưởng đặc biệt nặng nề đối với các trung tâm trung chuyển và du lịch ở vùng Vịnh - nơi sự ổn định và khả năng kết nối là nền tảng cho mô hình kinh doanh.

Thị trường tài chính - ngân hàng

Thị trường tài chính cũng phản ánh sự bất ổn. Wall Street mở cửa trái chiều hôm thứ Tư khi nhà đầu tư cân nhắc dữ liệu lạm phát và ảnh hưởng của xung đột. Cổ phiếu Mỹ trước đó cũng đóng cửa trái chiều hôm thứ Ba do lo ngại lạm phát đình trệ và xung đột kéo dài.

Tại châu Âu, chứng khoán ban đầu tăng nhờ hy vọng xung đột sớm hạ nhiệt, nhưng tâm lý lạc quan vẫn mong manh khi giá dầu lại tăng.

Giá vàng và bạc cũng biến động mạnh khi nhà đầu tư tìm nơi trú ẩn an toàn, dù diễn biến hàng hóa nhìn chung rất thất thường.

Ngành tài chính cũng bắt đầu chịu ảnh hưởng. Reuters cho biết HSBC tạm thời đóng toàn bộ chi nhánh tại Qatar vì lo ngại an toàn, trong khi Standard Chartered sơ tán nhân viên khỏi văn phòng tại Dubai và yêu cầu làm việc từ xa khi căng thẳng leo thang.

Các biện pháp này diễn ra sau khi quan chức Iran cảnh báo các lợi ích kinh tế và ngân hàng liên quan đến Mỹ và Israel trong khu vực có thể trở thành mục tiêu, sau khi Israel được cho là đã tấn công một ngân hàng Iran.

Dù HSBC nhấn mạnh đây không phải là rút khỏi vùng Vịnh và vẫn cam kết với khu vực, việc đóng cửa cho thấy xung đột đang bắt đầu lan sang hệ thống tài chính.

Áp lực trong nước

Ảnh hưởng kinh tế trong nước ở nhiều nước ngày càng rõ. Ai Cập tăng giá nhiên liệu 14%–17% do điều kiện địa chính trị đặc biệt.

Hy Lạp áp trần lợi nhuận đối với nhiên liệu và hàng siêu thị để ngăn đầu cơ.

Việt Nam kêu gọi doanh nghiệp mở rộng làm việc từ xa để tiết kiệm nhiên liệu.

Tại Mỹ, American Automobile Association cho biết giá xăng đã tăng 16,4% trong 10 ngày, trong khi Reuters đưa tin chính quyền ông Donald Trump thông báo với Quốc hội rằng Mỹ đã sử dụng lượng đạn dược trị giá 5,6 tỷ USD chỉ trong hai ngày đầu xung đột.

Ngay cả khi chưa có kết cục rõ ràng trên chiến trường, chi phí tài chính đã lan rộng sang chính phủ, hộ gia đình và doanh nghiệp.

Đòn bẩy chiến lược

Nhìn tổng thể, các diễn biến này cho thấy một thực tế lớn hơn: Những “lá bài” chiến lược mạnh nhất của Iran không chỉ nằm ở phản ứng quân sự trực tiếp.

Cuộc chiến đã phơi bày mức độ dễ tổn thương của các nền kinh tế gắn với Israel, Mỹ và các đối tác hậu cần - quân sự của họ trước các gián đoạn về dòng chảy năng lượng, thương mại hàng hải, mạng lưới hàng không và chuỗi cung ứng nhạy cảm với lạm phát.

Ngay cả khi Iran chưa đóng hoàn toàn các hệ thống này, chỉ riêng nguy cơ leo thang cũng đã buộc nhiều nước phải xả dự trữ, áp dụng biện pháp khẩn cấp, đổi tuyến vận tải và chấp nhận chi phí tiêu dùng cao hơn trên nhiều châu lục.

Nh.Thạch

AFP