Kinh tế nhà nước và mệnh lệnh đổi mới: Tháo gỡ dần những điểm nghẽn

Nhiều năm qua, tâm lý "sợ sai" đã trói chân không ít doanh nghiệp nhà nước (DNNN). Nghị quyết 79/2026 của Bộ Chính trị được kỳ vọng sẽ tháo gỡ các điểm nghẽn này bằng cách tăng quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, đưa kinh tế nhà nước trở thành những "cú đấm thép" trong chu kỳ tăng trưởng mới.

Giải tỏa tâm lý "sợ sai"

Nhiều ý kiến cho rằng nguyên nhân chủ yếu của tình trạng trì trệ xuất phát từ cơ chế quản trị và trách nhiệm pháp lý chưa thật sự rõ ràng. Một số quy định pháp luật còn chồng chéo, ranh giới giữa rủi ro kinh doanh và vi phạm chưa được phân định minh bạch, trong khi không ít quyết định đầu tư phải qua nhiều cấp phê duyệt.

Vì vậy, người quản lý DN thường có xu hướng chọn sự an toàn, cố gắng né tránh rủi ro thay vì chủ động đổi mới. Điều này dẫn đến thực tế là hoạt động của nhiều DNNN chưa thực sự hiệu quả, có thể bỏ lỡ các cơ hội đầu tư, phát triển, mở rộng quy mô; khó phát huy vai trò tiên phong, dẫn dắt.

Theo chuyên gia kinh tế - TS Bùi Trinh, phân tích hiệu quả đầu tư (ICOR) cho thấy DNNN đang là khu vực kém hiệu quả hơn so với DN ngoài nhà nước và DN có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Nguyên nhân quan trọng xuất phát từ tâm lý sợ sai, sợ mất vị trí, không dám hành động đột phá khi nhiều lãnh đạo DNNN luôn ở trạng thái "ngồi trên lửa". Do đó, việc Nghị quyết 79 "tháo nút thắt" cho khu vực này mang ý nghĩa quyết định để DNNN thực sự vươn lên.

TS Bùi Trinh cho rằng trước hết, cần chấm dứt tình trạng hình sự hóa các quan hệ kinh tế. Bởi lẽ, phía sau mỗi quyết định đầu tư là trách nhiệm cá nhân và gia đình của người đứng đầu. DN muốn phát triển buộc phải chấp nhận rủi ro, trải qua thất bại và dám đổi mới. Tuy nhiên, hiện nay nhiều người không dám táo bạo thay đổi vì lo ngại, khiến động lực phát triển bị triệt tiêu. Do đó, điều quan trọng là phải tạo môi trường phù hợp, khuyến khích DNNN mạnh dạn đổi mới.

TS Bùi Trinh nhấn mạnh nhiều DNNN hoạt động kém hiệu quả không chỉ do yếu tố con người mà còn vì "lỗi hệ thống". Tuy nhiên, việc "cởi trói" cũng không thể chỉ dành riêng cho DNNN mà cần thực hiện đồng bộ với toàn bộ nền kinh tế. Bởi lẽ, đầu vào - đầu ra của DNNN gắn chặt với khu vực DN ngoài nhà nước; nếu chỉ tháo gỡ cho một bên thì cả hệ thống khó vận hành thông suốt.

Ông Nguyễn Đại Hiệp, Giám đốc Phòng Tư vấn cá nhân - Trung tâm Phân tích Công ty CP Chứng khoán Rồng Việt (VDSC), cho rằng chuyện sợ trách nhiệm, né tránh rủi ro khiến việc thực thi của khối DNNN lẫn việc hợp tác công - tư diễn ra chậm chạp. Chẳng hạn, đa phần các dự án thành phần tuyến cao tốc Bắc - Nam được thực hiện theo hình thức đầu tư công, đòi hỏi các bên tham gia phải có tinh thần dám nghĩ, dám làm, hài hòa được vai trò quản lý nhà nước với trách nhiệm xã hội và kinh doanh.

Nhiều dự án thành phần tuyến cao tốc Bắc - Nam được thực hiện theo hình thức đầu tư công, đòi hỏi doanh nghiệp nhà nước tham gia phải có tinh thần dám nghĩ, dám làm. Trong ảnh: Tuyến cao tốc Vân Phong - Nha Trang do Ban Quản lý dự án 7 - Bộ Xây dựng làm chủ đầu tưẢnh: KỲ Nam

Sớm đưa nghị quyết đi vào cuộc sống

TS Trần Hải Linh, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân và Đầu tư Việt Nam - Hàn Quốc (VKBIA), nhìn nhận điểm nghẽn lớn nhất hiện nay của DNNN không phải là nguồn lực, mà là ở thể chế và cơ chế quản lý vốn.

Theo TS Trần Hải Linh, sự chồng chéo giữa chức năng quản lý nhà nước với vai trò đại diện chủ sở hữu làm phân tán quyền quyết định, kéo dài quá trình ra quyết định và tạo tâm lý né tránh trách nhiệm tại không ít DNNN. Bên cạnh đó, cơ chế quản lý vốn còn thiên về kiểm soát thủ tục; thiếu việc đánh giá hiệu quả dựa trên kết quả, năng suất và đổi mới sáng tạo. Khung pháp lý cho đầu tư công nghệ cao và chuyển đổi xanh chưa đủ linh hoạt, trong khi chính sách thu hút nhân lực chất lượng cao cũng còn hạn chế.

Để Nghị quyết 79 thực sự đi vào cuộc sống, TS Trần Hải Linh đề xuất cần sớm thể chế hóa bằng các luật, nghị định và cơ chế đặc thù. Trong đó, bảo đảm rõ quyền, rõ trách nhiệm; hoàn thiện mô hình đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước theo hướng thống nhất, chuyên nghiệp. Ngoài ra, cần chuyển từ mô hình quản lý hành chính sang quản trị theo hiệu quả và cơ chế thị trường; cho phép thí điểm, thử nghiệm có kiểm soát trong các lĩnh vực then chốt, gắn với sự minh bạch và trách nhiệm giải trình để tránh triển khai hình thức.

Ông Võ Thành Đăng (Danny Võ), Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nhân Việt Nam ở nước ngoài, nhận định DNNN hiện gặp 3 vướng mắc lớn. Thứ nhất, các quy định liên quan việc đầu tư, thanh lý và tái cấu trúc còn rườm rà, thiếu linh hoạt, khiến DNNN khó nắm bắt cơ hội mới. Thứ hai, tâm lý né tránh trách nhiệm của một bộ phận lãnh đạo DNNN, xuất phát từ lo ngại rủi ro cá nhân khi đổi mới, dẫn đến xu hướng lựa chọn an toàn thay vì đột phá. Thứ ba, chưa có cơ chế pháp lý rõ ràng, đủ bảo vệ những quyết định táo bạo nhưng chính đáng, làm suy giảm tinh thần dám nghĩ, dám làm.

Vì vậy, ông Võ Thành Đăng cho rằng để sớm đưa Nghị quyết 79 đi vào cuộc sống, cần đồng thời giải quyết 3 vấn đề. Theo đó, hoàn thiện thể chế với các văn bản hướng dẫn cụ thể, cho phép thí điểm những mô hình mới; nâng cao năng lực đội ngũ lãnh đạo DNNN theo tư duy chiến lược mới, đồng thời mạnh dạn thuê chuyên gia từ khu vực tư nhân; xây dựng DNNN có khả năng vươn lên, sẵn sàng thích ứng trước biến động.

"Bên cạnh việc hoàn thiện thể chế, yếu tố then chốt vẫn là đầu tư cho con người. DNNN cần có những người đủ năng lực, bản lĩnh và tầm nhìn để biến các chủ trương, nghị quyết thành hành động cụ thể trong thực tiễn" - ông Võ Thành Đăng nhấn mạnh.

TS Vũ Văn Ngọc (Đại học Kinh tế Quốc dân), nhìn nhận trong giai đoạn mới, DNNN cần đổi mới mô hình quản trị theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp. Trong đó, trọng tâm là tập trung quyền đại diện chủ sở hữu về một đầu mối, tách bạch rõ chức năng quản lý nhà nước và đại diện chủ sở hữu vốn. Hoạt động của DNNN cũng cần được minh bạch hóa qua việc công khai mục tiêu đầu tư, chiến lược phát triển và những dự báo rủi ro; tăng cường giám sát của xã hội, nhà đầu tư và các cơ quan kiểm toán.

Ông Vũ Văn Ngọc cho rằng DNNN cần cải cách cơ chế nhân sự, mở rộng việc thuê CEO (giám đốc điều hành), CFO (Giám đốc tài chính) từ khu vực tư nhân hoặc quốc tế, qua đó nâng cao sự cạnh tranh về nhân lực. Khi đổi mới quản trị DNNN, cần đi đôi với việc cải cách, phân bổ và giám sát vốn đầu tư, theo hướng tập trung vào lĩnh vực cốt lõi, đồng thời tăng trách nhiệm người đứng đầu đối với hiệu quả sử dụng vốn.

Nhóm phóng viên