Kinh tế nhà nước và mệnh lệnh đổi mới

Loạt bài của Báo Người Lao Động phân tích những đóng góp, giới hạn cũ và con đường cải cách để kinh tế nhà nước thực sự trở thành trụ cột trong giai đoạn mới.

Những đóng góp không thể phủ nhận

Doanh nghiệp nhà nước không chỉ làm trụ đỡ cho nền kinh tế mà còn giữ vai trò kiến tạo phát triển

Tổng Bí thư Tô Lâm vừa ký ban hành Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước. Nghị quyết 79 tái định vị vai trò của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) như lực lượng nòng cốt, "mỏ neo" giữ ổn định kinh tế vĩ mô, đồng thời là đầu tàu dẫn dắt các động lực tăng trưởng mới.

Vai trò quan trọng

Theo tinh thần Nghị quyết 79, DNNN không chỉ làm trụ đỡ cho nền kinh tế mà còn giữ vai trò kiến tạo phát triển, tiên phong trong chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu, hướng tới mục tiêu tự chủ chiến lược. Nghị quyết còn đặt ra yêu cầu đưa một số DNNN vươn lên nhóm dẫn đầu thế giới.

Bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN - Bộ Tài chính, nhấn mạnh DNNN, trọng tâm là các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, tiếp tục giữ vai trò chi phối trong những ngành, lĩnh vực then chốt, có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển kinh tế - xã hội. Khu vực này là công cụ quan trọng để Nhà nước điều tiết vĩ mô, ổn định kinh tế, ứng phó với biến động thị trường, kiểm soát lạm phát và bảo đảm cân đối đầu tư phát triển giữa các vùng, miền.

DNNN đồng thời giữ vai trò nòng cốt trong việc đầu tư, phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng thiết yếu của nền kinh tế như giao thông, nông nghiệp - nông thôn, năng lượng, viễn thông, qua đó thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng hiện đại. Nhiều DNNN tham gia thực hiện các nhiệm vụ chính trị - xã hội, bình ổn giá cả, gắn phát triển kinh tế với bảo đảm quốc phòng - an ninh, giữ vững chủ quyền quốc gia, góp phần nâng cao vị thế, uy tín và thúc đẩy quan hệ kinh tế, chính trị, đối ngoại của Việt Nam.

Bà Thủy cho biết với lợi thế về quy mô vốn, hạ tầng và mạng lưới hoạt động rộng khắp, một số tập đoàn, tổng công ty nhà nước đã vươn lên dẫn dắt trong các lĩnh vực công nghệ mới, tiên phong ứng dụng khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo. Dù số lượng DNNN không lớn, giai đoạn 2017 - 2023 chỉ chiếm khoảng 0,23% tổng số DN, khu vực này vẫn giữ vai trò quan trọng.

Chẳng hạn, với lĩnh vực tìm kiếm, thăm dò, khai thác và chế biến dầu khí, Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng quốc gia Việt Nam (PVN) tiếp tục khẳng định vị thế là tập đoàn kinh tế - kỹ thuật hàng đầu, giữ vai trò nòng cốt trong việc bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. DN này xếp thứ 11 tại khu vực Đông Nam Á, nằm trong tốp 5 DN năng lượng lớn nhất khu vực và dẫn đầu về quy mô trong số các DN tại Việt Nam.

Sau hơn 6 tháng thi công, đường dây 500 KV mạch 3 từ Quảng Trạch đến Phố Nối (gồm 4 cung đoạn) với chiều dài trên 500 km do EVN làm chủ đầu tư đã được hoàn thành. Kết quả này được đánh giá là chưa từng đạt được với các công trình xây dựng đường dây 500 KV trước đó Ảnh: Lê Thúy

Với lĩnh vực lương thực, Tổng Công ty Lương thực Miền Nam (Vinafood II) và Tổng Công ty Lương thực Miền Bắc (Vinafood I) giữ vai trò chủ lực trong xuất khẩu gạo. Hai DN này còn thực hiện nhiệm vụ dự trữ quốc gia, bảo đảm an ninh lương thực, bình ổn thị trường và cung ứng gạo cho các chương trình cứu trợ, viện trợ quốc tế.

Ở lĩnh vực năng lượng, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) có vai trò rất lớn trong việc đầu tư nguồn, lưới điện, vận hành phân phối và thực hiện vai trò người mua điện quan trọng. Quyền Bộ trưởng Bộ Công Thương Lê Mạnh Hùng đánh giá mô hình kinh doanh của EVN có khá nhiều đặc thù.

EVN là DN được Chính phủ giao, nói đúng hơn là thay mặt Chính phủ để mua điện. Điện có nhiều nguồn nhưng duy nhất EVN là bên mua; bán thì theo quy định của Nhà nước, phù hợp với điều kiện của nền kinh tế.

Giai đoạn 2021 - 2025 đánh dấu một dấu mốc đặc biệt khi EVN hoàn thành mục tiêu khởi công 7 dự án nguồn và hoàn thành 4 dự án nguồn theo kế hoạch 5 năm. Quy mô hệ thống điện Việt Nam đứng thứ 2 khu vực ASEAN về công suất nguồn điện.

Cùng giai đoạn, EVN hoàn thành 222/225 công trình lưới điện truyền tải 500 - 220 KV với tổng chiều dài khoảng 10.000 km và tổng dung lượng TBA khoảng 63.000 MVA. Trong đó, hoàn thành các dự án trọng điểm đường dây 500 KV từ Quảng Trạch - Phố Nối và đường dây 500 KV Lào Cai - Vĩnh Yên với thời gian thi công kỷ lục, góp phần nâng cao năng lực hệ thống truyền tải điện, tăng cường cung cấp điện cho các tỉnh, thành miền Bắc. EVN có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc cung ứng điện phục vụ mục tiêu tăng trưởng 8% và 2 con số trong giai đoạn tới.

Quy mô và nguồn lực của các doanh nghiệp nhà nước. (Nguồn: Bộ Tài chính)Đồ họa: VIẾT VINH

Cần phải tiếp tục "làm mới"

Bên cạnh kết quả đạt được, Phó Cục trưởng Cục Phát triển DNNN cho rằng DNNN vẫn đối mặt nhiều hạn chế. Vai trò dẫn dắt, lan tỏa và hình thành chuỗi giá trị còn mờ nhạt. Phần lớn DN vận hành theo mô hình khép kín, chỉ một số tập đoàn lớn tham gia các lĩnh vực công nghệ lõi, năng lượng mới, năng lượng sạch.

Ngoài ra, theo bà Nguyễn Thu Thủy, nguồn lực vốn, tài sản của nhiều DNNN chưa được khơi thông. Cơ chế phân cấp đầu tư nghiêm ngặt, thủ tục phức tạp, việc đầu tư trở lại của Nhà nước chậm khiến DNNN khó triển khai dự án mới, năng lực cạnh tranh hạn chế. Quy trình ra quyết định còn rườm rà, làm giảm tính chủ động, bỏ lỡ cơ hội đầu tư; hoạt động liên kết, hội nhập chuỗi giá trị trong và ngoài nước còn yếu...

Bà Thủy nhìn nhận hiệu quả hoạt động của một số DNNN chưa tương xứng với nguồn lực nắm giữ; vẫn còn DN thua lỗ kéo dài, mất an toàn tài chính. Bên cạnh đó, việc đổi mới quản trị, chuyển đổi số còn chậm; cổ phần hóa và thoái vốn nhà nước chưa đạt tiến độ.

Nhóm phóng viên