Kiểu ăn khoái khẩu của người Việt đang âm thầm 'nuôi dưỡng' bệnh

Việt Nam đang bước vào giai đoạn phải đối mặt với "gánh nặng dinh dưỡng ba tầng", đòi hỏi các giải pháp can thiệp toàn diện và đồng bộ hơn bao giờ hết. PGS.TS Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, nhấn mạnh tại hội thảo "Vai trò dinh dưỡng từ đậu nành và các loại hạt đối với sức khỏe và phòng chống bệnh không lây nhiễm" sáng 26/6.

Chế độ ăn mất cân đối đang đẩy người Việt đến gần bệnh không lây nhiễm. Ảnh: Magnific.

Gánh nặng dinh dưỡng 3 tầng

Theo PGS Trần Thanh Dương, bức tranh dinh dưỡng của Việt Nam hiện nay là sự chồng lấn của nhiều thách thức.

Suy dinh dưỡng vẫn là bài toán chưa có lời giải trọn vẹn

Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia đạt nhiều thành tựu trong cải thiện tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em. Theo Mục tiêu Phát triển Thiên niên kỷ, Việt Nam là một trong những điểm sáng của thế giới về giảm tỷ lệ thấp còi ở trẻ dưới 5 tuổi.

Nếu năm 1990, tỷ lệ thấp còi ở nhóm tuổi này là 56,5% thì đến năm 2020 giảm còn 19,6%, và năm 2025 tiếp tục xuống khoảng 14,8%. Tuy nhiên, ông cho rằng kết quả này chưa phải đích đến. Việt Nam vẫn cần đưa tỷ lệ thấp còi xuống dưới 10% theo khuyến nghị của WHO.

Đáng chú ý, suy dinh dưỡng hiện vẫn phân bố không đồng đều giữa các vùng miền và các nhóm dân tộc. Điều tra năm 2020 cho thấy trẻ em dân tộc Mông có tỷ lệ thấp còi cao nhất, lên tới 57,8%; tiếp đến là dân tộc Ra Glai (47%) và Kháng (44,7%). Trong khi đó, trẻ em dân tộc Kinh có tỷ lệ thấp còi chiếm 20,9%.

Theo PGS Trần Thanh Dương, người Việt gặp nhiều vấn đề về dinh dưỡng. Ảnh: BTC.

Thiếu vi chất vẫn là vấn đề sức khỏe cộng đồng

Bên cạnh suy dinh dưỡng, thiếu vi chất vẫn chưa được giải quyết triệt để. Điều tra năm 2020 cho thấy tỷ lệ thiếu vitamin A tiền lâm sàng ở trẻ dưới 5 tuổi là 9,5%, trong khi ở phụ nữ sau sinh là 18,3%.

Tình trạng thiếu máu cũng còn phổ biến. Hiện khoảng 19,6% trẻ dưới 5 tuổi bị thiếu máu, được xếp ở mức vấn đề sức khỏe cộng đồng trung bình. Ở phụ nữ mang thai, điều tra toàn quốc năm 2019 ghi nhận tỷ lệ thiếu máu là 25,6%, riêng khu vực miền núi lên tới 39%. Trong khi đó, tỷ lệ thiếu máu ở phụ nữ từ 15 đến 49 tuổi là 16,2%.

Béo phì tăng kéo theo gánh nặng bệnh mạn tính

Trong khi vẫn phải xử lý suy dinh dưỡng và thiếu vi chất ở miền núi, Việt Nam đồng thời chứng kiến tốc độ gia tăng nhanh của thừa cân, béo phì tại các đô thị.

Theo điều tra năm 2020, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở người trưởng thành 20-45 tuổi đạt 19,6%; khu vực thành thị cao hơn rõ rệt so với nông thôn (22,8% so với khoảng 18%). Theo PGS Dương, chỉ trong khoảng một thập kỷ, tỷ lệ này đã tăng khoảng 1,6 lần.

Ông nhấn mạnh thừa cân, béo phì làm gia tăng nguy cơ mắc nhiều bệnh không lây nhiễm như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, bệnh thận, bệnh hô hấp, bệnh cơ xương khớp và các rối loạn chuyển hóa.

Thực tế, gánh nặng bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam đang ngày càng lớn. Hiện cả nước ước tính có khoảng 12 triệu người mắc tăng huyết áp. Tỷ lệ đái tháo đường ở người trưởng thành tăng từ 4,1% năm 2011 lên 7,1% năm 2021; riêng nhóm 50-69 tuổi tăng từ 7,7% lên 13,4%. Cùng với đó, hội chứng chuyển hóa ảnh hưởng tới khoảng 21,8% người trưởng thành; gần một nửa dân số trưởng thành bị rối loạn lipid máu.

“Người Việt hiện tiêu thụ trung bình trên 9 g muối mỗi ngày, gần gấp đôi khuyến nghị của WHO; hơn 60% dân số không ăn đủ 400 g rau, quả mỗi ngày và trên 30% người trưởng thành không đạt mức hoạt động thể lực khuyến nghị. Đây là những nguyên nhân quan trọng khiến gánh nặng bệnh không lây nhiễm tiếp tục gia tăng”, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia nhấn mạnh.

Đậu nành mang đến nhiều lợi ích cho sức khỏe, được khuyến khích đưa vào chế độ ăn uống hàng ngày. Ảnh: Magnific.

Thực trạng này phản ánh rõ nét qua thói quen ăn uống có phần chuộng vị đậm đà trong mâm cơm của nhiều gia đình Việt. Từ thói quen chấm ngập thức ăn vào bát nước mắm, sử dụng nhiều gia vị mặn khi kho nấu, cho đến việc coi các món dưa cà muối, cá khô, thịt muối. Tất cả đều đang vô tình nạp vào cơ thể lượng natri vượt ngưỡng an toàn.

Bên cạnh đó, việc lạm dụng đồ ăn nhanh chế biến sẵn, các loại nước ngọt công nghiệp, kết hợp cùng tâm lý "ngại ăn rau" của thế hệ trẻ đang biến mâm cơm gia đình thành nơi âm thầm nuôi dưỡng các mầm mống bệnh mạn tính nguy hiểm như tăng huyết áp, tim mạch và đái tháo đường.

Chế độ ăn giúp giảm 30% nguy cơ đột quỵ, kiểm soát huyết áp

Theo PGS.TS Trần Thanh Dương, để hiện thực hóa Chiến lược quốc gia về dinh dưỡng, Viện Dinh dưỡng Quốc gia đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, từ đào tạo nhân lực đến cập nhật các khuyến nghị dinh dưỡng mới.

Năm 2026, Viện công bố Nhu cầu dinh dưỡng khuyến nghị cho người Việt Nam và ban hành hệ thống Tháp dinh dưỡng dành cho từng nhóm đối tượng, làm cơ sở hướng dẫn người dân xây dựng chế độ ăn hợp lý.

Theo PGS Dương, một chế độ dinh dưỡng lành mạnh cần bảo đảm đa dạng thực phẩm, cân đối giữa nguồn gốc động vật và thực vật; tăng cường rau, củ, quả; ưu tiên cá, thịt gia cầm và các loại hạt; đồng thời hạn chế thịt đỏ, thực phẩm nhiều đường, muối, chất béo, đồ uống có đường và rượu bia.

PGS.TS Trương Tuyết Mai, Phó Viện trưởng Viện Dinh dưỡng Quốc gia, cho biết ngày càng có nhiều bằng chứng khoa học chứng minh lợi ích của chế độ ăn giàu thực vật đối với sức khỏe, đặc biệt trong phòng ngừa các bệnh không lây nhiễm.

Các nghiên cứu cho thấy nếu mỗi ngày tiêu thụ khoảng 400-800 g rau, củ, quả, kết hợp tăng cường ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu và giảm thực phẩm chế biến sẵn, nguy cơ mắc bệnh tim mạch có thể giảm khoảng 20-30%, nguy cơ đột quỵ giảm 19-30%. Chế độ ăn giàu thực vật cũng giúp kiểm soát huyết áp, giảm khoảng 23% nguy cơ mắc đái tháo đường type 2.

Trong bối cảnh các bệnh lý không lây nhiễm như tim mạch, tiểu đường đang có xu hướng trẻ hóa tại Việt Nam, việc thay đổi từ tư duy "ăn ngon, ăn nhiều thịt" sang một chế độ dinh dưỡng xanh, cân đối được xem là chìa khóa vàng để bảo vệ sức khỏe bền vững cho mỗi gia đình.

Kỳ Duyên