Kiến tạo văn hóa số lành mạnh: Từ ứng phó đến dẫn dắt giá trị

Điều này đặt ra một yêu cầu cấp thiết cho giai đoạn 2026–2031: Không thể đứng ngoài không gian số, nhưng cũng không thể buông lỏng các giá trị văn hóa cốt lõi. Vấn đề không còn là kiểm soát hay hạn chế, mà là chủ động kiến tạo – dẫn dắt – và nuôi dưỡng một hệ sinh thái văn hóa số lành mạnh, bền vững.

Tranh minh họa. Nguổn: Intrnet.

Từ “ứng phó” sang “dẫn dắt”: Định hình luật chơi và hệ giá trị trên không gian số

Một trong những chuyển dịch quan trọng về tư duy là từ trạng thái “ứng phó với mặt trái của mạng xã hội” sang chủ động “thiết kế và dẫn dắt hệ giá trị”. Trong thời gian qua, cách tiếp cận phổ biến vẫn là xử lý vi phạm, ngăn chặn thông tin xấu độc. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng ở đó thì không gian số sẽ luôn trong tình trạng bị động, chạy theo các hiện tượng lệch chuẩn đã xảy ra.

Thay vào đó, Nhà nước cần đóng vai trò như một “kiến trúc sư” của môi trường văn hóa số. Điều này không chỉ dừng lại ở việc hoàn thiện hệ thống pháp luật, mà còn bao gồm việc xây dựng các chuẩn mực đạo đức, quy tắc ứng xử và cơ chế khuyến khích sáng tạo nội dung tích cực. Khi luật chơi rõ ràng, giá trị được xác lập minh bạch, thì hành vi trên không gian mạng cũng dần được định hướng theo hướng lành mạnh hơn.

Một điểm then chốt là phải tạo điều kiện để cái tốt, cái đẹp, cái nhân văn có “đất sống” và khả năng lan tỏa mạnh mẽ. Trong môi trường số, sự chú ý là tài nguyên quý giá. Nếu nội dung tích cực không đủ hấp dẫn hoặc không được hỗ trợ, thì những nội dung giật gân, lệch chuẩn sẽ dễ dàng chiếm ưu thế. Do đó, chính sách văn hóa trong thời đại số cần chuyển trọng tâm sang việc hỗ trợ sáng tạo, thúc đẩy các sản phẩm có giá trị, thay vì chỉ tập trung vào kiểm soát.

Song song với đó, việc xây dựng hệ sinh thái nội dung văn hóa Việt Nam trên nền tảng số có ý nghĩa chiến lược. Khi phim ảnh, âm nhạc, nghệ thuật, di sản và các câu chuyện lịch sử được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại, ứng dụng công nghệ mới, chúng không chỉ trở nên hấp dẫn hơn với giới trẻ, mà còn đóng vai trò như một “lá chắn mềm” trước các xu hướng phản văn hóa. Sự hấp dẫn của văn hóa nội sinh chính là cách bảo vệ bền vững nhất trước nguy cơ lai căng hay mất gốc.

Không thể bỏ qua yếu tố phối hợp đa chủ thể trong quá trình này. Không gian số không thuộc riêng bất kỳ ai, nên việc kiến tạo văn hóa số cũng không thể chỉ dựa vào mệnh lệnh hành chính. Cần có sự tham gia của doanh nghiệp công nghệ, các tổ chức xã hội, cộng đồng sáng tạo và chính người dùng. Chính sự đồng thuận xã hội và trách nhiệm cộng đồng sẽ tạo nên nền tảng vững chắc cho một môi trường văn hóa số lành mạnh.

Con người là trung tâm: Nâng cao năng lực văn hóa số và đo lường giá trị phát triển

Nếu thể chế là “khung pháp lý”, thì con người chính là “linh hồn” của văn hóa số. Một môi trường lành mạnh không thể hình thành nếu người tham gia thiếu năng lực nhận thức và kỹ năng ứng xử. Vì vậy, nâng cao năng lực văn hóa số, đặc biệt cho giới trẻ, cần được coi là giải pháp căn cơ.

Điểm hạn chế hiện nay là chúng ta thường dừng ở việc khuyến cáo “không chia sẻ tin giả”, “không ứng xử lệch chuẩn”, nhưng lại thiếu các chương trình đào tạo bài bản giúp người dân phân biệt đúng – sai, thật – giả, giá trị – phản giá trị. Trong khi đó, không gian số là nơi thông tin đa chiều, thậm chí hỗn loạn, đòi hỏi mỗi cá nhân phải có “bộ lọc” đủ mạnh.

Do đó, giáo dục văn hóa, đạo đức, kỹ năng truyền thông và trách nhiệm công dân số cần được tích hợp một cách hệ thống vào nhà trường, gia đình và các chương trình truyền thông xã hội. Đây không chỉ là câu chuyện của ngành giáo dục, mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội. Khi mỗi người dùng trở thành một “chủ thể có trách nhiệm”, thì không gian mạng tự thân sẽ trở nên lành mạnh hơn.

Bên cạnh đó, để văn hóa và con người thực sự “mạnh lên”, cần có cách tiếp cận mới trong quản lý và đánh giá. Không thể chỉ nói về giá trị một cách định tính, mà cần cụ thể hóa bằng các chỉ tiêu đo lường rõ ràng. Ví dụ, mức độ hoàn thiện thể chế văn hóa, tỷ lệ đầu tư cho văn hóa, mức độ tham gia của người dân vào các hoạt động sáng tạo, hay sự chuyển biến trong hành vi ứng xử xã hội… đều có thể trở thành những thước đo quan trọng.

Đáng chú ý, cần chuyển từ tư duy “chi cho văn hóa” sang “đầu tư cho văn hóa”. Văn hóa không phải là lĩnh vực tiêu tốn nguồn lực mà là một động lực phát triển. Khi được đầu tư đúng mức, đặc biệt trong các ngành công nghiệp văn hóa và nội dung số, văn hóa không chỉ làm giàu đời sống tinh thần mà còn đóng góp trực tiếp vào kinh tế và nâng cao vị thế quốc gia.

Cuối cùng, việc lan tỏa giá trị văn hóa và sức mạnh mềm Việt Nam ra thế giới cũng là một trụ cột quan trọng. Trong thời đại toàn cầu hóa, hình ảnh quốc gia không chỉ được định hình qua kinh tế hay chính trị, mà còn qua văn hóa và con người. Những sản phẩm văn hóa chất lượng, mang bản sắc riêng, khi được truyền tải qua nền tảng số, sẽ góp phần nâng cao nhận diện tích cực về Việt Nam trên trường quốc tế.

Tóm lại, kiến tạo môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian số không phải là một nhiệm vụ ngắn hạn, mà là một chiến lược dài hạn, đòi hỏi sự kết hợp giữa thể chế vững chắc, con người có năng lực và một hệ sinh thái nội dung phong phú. Khi công nghệ được định hướng bởi giá trị, và giá trị được lan tỏa bằng công nghệ, thì không gian số sẽ không còn là thách thức, mà trở thành động lực quan trọng giúp văn hóa và con người Việt Nam phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

V.X.B

Vũ Xuân Bân