Kiểm toán xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả dự án đầu tư

Từ thực tiễn kiểm toán nhìn rõ những "điểm nghẽn" của đầu tư công

Đầu tư công đang giữ vai trò quan trọng trong thúc đẩy tăng trưởng, phát triển kết cấu hạ tầng và tạo động lực cho nền kinh tế. Cùng với quá trình triển khai các dự án quy mô lớn trên cả nước, hoạt động kiểm toán ngày càng cho thấy vai trò trong việc phát hiện những tồn tại, bất cập, từ đó kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng vốn đầu tư.

Chia sẻ từ thực tiễn kiểm toán tại tọa đàm “Kiểm toán nhà nước đồng hành nâng cao hiệu quả đầu tư công” tổ chức ngày 10/7, ông Lại Xuân Nghị, Phó Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước chuyên ngành IV cho rằng, cần nhìn nhận khách quan quá trình phát triển của đất nước. Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, tương xứng với tiềm lực của từng giai đoạn phát triển. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình triển khai các dự án đầu tư công vẫn còn tồn tại những hạn chế nhất định.

Ông Lại Xuân Nghị, Phó Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước chuyên ngành IV chia sẻ tại tọa đàm “Kiểm toán nhà nước đồng hành nâng cao hiệu quả đầu tư công”. Ảnh: Nguyễn Lộc

Theo ông Lại Xuân Nghị, một trong những nguyên nhân quan trọng xuất phát từ việc Việt Nam vừa phát triển vừa từng bước hoàn thiện thể chế. Trong thời gian ngắn, khối lượng công việc phải triển khai rất lớn nên việc hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách và tiêu chuẩn kỹ thuật chưa đồng bộ là điều khó tránh khỏi. Đây là nguyên nhân khách quan dẫn đến một số bất cập trong quá trình triển khai dự án.

Bên cạnh đó, công tác quản lý đất đai và giải phóng mặt bằng cũng là một trong những yếu tố ảnh hưởng lớn đến tiến độ thực hiện các dự án. Theo ông Nghị, do quá trình đô thị hóa diễn ra trên nền tảng phát triển từ mô hình làng xã, trong khi dữ liệu đất đai trước đây còn hạn chế nên việc thu thập thông tin phục vụ giải phóng mặt bằng gặp không ít khó khăn. Việc đẩy mạnh số hóa dữ liệu hiện nay được kỳ vọng sẽ góp phần khắc phục những hạn chế này.

Qua thực tiễn kiểm toán, công tác chuẩn bị đầu tư cũng được xác định là một trong những khâu có ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả triển khai dự án. Đối với các dự án trọng điểm, quy mô lớn, việc chuẩn bị đầu tư được thực hiện khá bài bản với sự tham gia của nhiều chuyên gia và các ban quản lý dự án chuyên nghiệp. Tuy nhiên, ở một số dự án nhỏ, kinh nghiệm, tính chuyên nghiệp cũng như năng lực thực hiện chưa đồng đều, dẫn đến việc thẩm định, đánh giá chưa sát với thực tế.

Theo ông Lại Xuân Nghị, khi việc chuẩn bị đầu tư chưa đầy đủ, trong khi nguồn lực còn hạn chế, dự án rất dễ phát sinh điều chỉnh, kéo dài tiến độ hoặc tăng tổng mức đầu tư.

Ngoài những nguyên nhân trên, thực tiễn kiểm toán cũng cho thấy còn có những tồn tại xuất phát từ việc một bộ phận cán bộ chưa thực hiện đầy đủ trách nhiệm trong quá trình triển khai dự án. Cùng với đó, những yếu tố như nguồn cung vật liệu xây dựng trong từng giai đoạn cũng tác động không nhỏ đến tiến độ và hiệu quả đầu tư.

Từ kết quả kiểm toán, Kiểm toán nhà nước đã phát hiện nhiều tồn tại, đồng thời kiến nghị sửa đổi, bổ sung nhiều cơ chế, chính sách nhằm góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật, cũng như nâng cao hiệu quả tổ chức thực hiện từ Trung ương đến địa phương.

Hoàn thiện tiêu chí đánh giá hiệu quả dự án đầu tư công

Không chỉ chỉ ra nguyên nhân dẫn đến tình trạng chậm tiến độ, qua hoạt động kiểm toán, Kiểm toán nhà nước cũng phát hiện nhiều bất cập liên quan đến tính thiếu đồng bộ, thiếu liên thông giữa các dự án đầu tư công.

Theo ông Lại Xuân Nghị, trong thời gian qua, Kiểm toán nhà nước đã có nhiều kiến nghị về nội dung này trong các báo cáo kiểm toán. Công tác chỉ đạo cũng tiếp tục được đẩy mạnh theo hướng tập trung hơn, trọng tâm hơn nhằm đồng hành cùng hệ thống chính trị trong quá trình kiến tạo phát triển đất nước.

Từ góc độ quản lý nhà nước, ông Nghị cho rằng trước đây mô hình phân cấp quản lý với nhiều đầu mối đã dẫn đến những hạn chế nhất định trong quá trình triển khai dự án. Có những dự án có tính chất tương đồng nhưng được giao cho các cơ quan khác nhau quản lý, từ đó dẫn đến thiếu thống nhất trong lựa chọn công nghệ cũng như tổ chức thực hiện.

Bên cạnh đó, quy hoạch phát triển giữa Trung ương và địa phương ở một số thời điểm chưa thực sự gắn kết. Việc phân cấp trách nhiệm giữa các bộ, ngành và địa phương cũng như giữa các sở, ngành chưa đồng bộ đã ảnh hưởng đến quá trình quản lý và triển khai các dự án đầu tư.

Theo ông Lại Xuân Nghị, trong một số trường hợp, việc tập trung quá nhiều vào mục tiêu của từng dự án riêng lẻ mà chưa gắn đầy đủ với mục tiêu phát triển tổng thể cũng là nguyên nhân làm giảm tính kết nối giữa các công trình. Cùng với đó, trước năm 2015, Việt Nam chưa xây dựng kế hoạch đầu tư công trung hạn nên việc bố trí nguồn lực chủ yếu theo từng năm, chưa tạo được tính đồng bộ trong triển khai các dự án.

Kiểm toán nhà nước đang xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả dự án đầu tư theo hướng phù hợp từng lĩnh vực, từng loại dự án. Ảnh: SAV

Ông cho rằng, nhiều bất cập hiện nay phần nào là hệ quả của quá trình phát triển trong điều kiện nguồn lực còn hạn chế, khi việc ưu tiên đầu tư phải thực hiện theo từng giai đoạn, từng khu vực.

Từ thực tiễn đó, Kiểm toán nhà nước đang xây dựng Bộ tiêu chí kiểm toán đánh giá hiệu quả dự án đầu tư nhằm nâng cao chất lượng đánh giá, phản ánh đầy đủ hiệu quả thực chất của các dự án đầu tư công.

Theo ông Lại Xuân Nghị, việc xây dựng bộ tiêu chí được thực hiện trên cơ sở Hiến pháp và Luật Kiểm toán nhà nước nhằm bảo đảm tính độc lập trong hoạt động kiểm toán cũng như bảo đảm tính minh bạch, khách quan và công bằng trong quá trình đánh giá.

Ông cho biết, mỗi loại dự án có mục tiêu đầu tư khác nhau nên tiêu chí đánh giá cũng cần được xây dựng theo từng lĩnh vực chuyên sâu. Các dự án về an sinh xã hội, văn hóa hay giao thông đều phải có hệ thống tiêu chí phù hợp với mục tiêu và đặc thù riêng.

Không chỉ khác nhau theo lĩnh vực, tiêu chí đánh giá cũng cần phù hợp với điều kiện của từng vùng, miền. Theo đó, hiệu quả của một dự án tại khu vực miền núi không thể được đánh giá theo cùng cách với một dự án ở vùng đồng bằng hay ven biển, bởi đặc điểm địa hình, dân cư và điều kiện phát triển có sự khác biệt.

Theo định hướng đang được xây dựng, Kiểm toán nhà nước sẽ ban hành khung tiêu chí ở cấp độ chung. Trên cơ sở đó, từng đoàn kiểm toán sẽ xây dựng bộ tiêu chí cụ thể cho từng cuộc kiểm toán và trình Kiểm toán trưởng phê duyệt trước khi triển khai, qua đó bảo đảm tính đầy đủ, chính xác và phù hợp với từng dự án.

Ông Lại Xuân Nghị, Phó Kiểm toán trưởng Kiểm toán nhà nước chuyên ngành IV: Trong thời gian tới, Kiểm toán nhà nước sẽ tiếp tục lựa chọn kiểm toán, đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội của một số dự án quan trọng. Theo định hướng kế hoạch kiểm toán năm 2027, cơ quan này cũng sẽ tập trung vào các cuộc kiểm toán về công tác đầu tư xây dựng và quản lý vốn đầu tư đối với các dự án quan trọng quốc gia và các dự án nhóm A, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực đầu tư công và hoàn thiện công tác quản lý trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Ngân Thương