Kiểm toán nhà nước: Đồng hành cùng chính quyền địa phương hai cấpBài 3: Những thách thức trong giai đoạn chuyển đổi

Một số công chức xã Nà Tấu, tỉnh Điện Biên phải làm việc tạm thời tại nhà văn hóa. Ảnh: ST

Phân cấp mạnh nhưng thiếu đồng bộ về nhân lực và tài chính

Hà Nội hiện có 126 đầu mối xã, phường sau khi sắp xếp từ 30 quận, huyện, thị xã cũ. Khối lượng nhiệm vụ tăng mạnh, nhưng tại một số địa bàn, năng lực cán bộ còn hạn chế, cách thức quyết toán ngân sách chưa thống nhất và nhiều xã được kiểm toán đều thiếu biên chế. Tại xã Yên Xuân, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) xã Nguyễn Thế Trường thừa nhận áp lực quản lý địa bàn với 24 thôn và 49 dự án chậm triển khai, trong khi bộ phận tài chính chỉ có một kế toán và một cán bộ kế hoạch.

Không riêng Hà Nội, nhiều địa phương trên cả nước cũng chịu áp lực về nhân sự sau sắp xếp bộ máy. Tại Điện Biên, ông Bùi Mạnh Chuyển - Phó Giám đốc Sở Tài chính - cho biết, sau sắp xếp bộ máy, số đơn vị dự toán tăng từ 10 lên 45, trong khi một bộ phận công chức tài chính - ngân sách cấp xã chưa kịp thích nghi.

Ghi nhận từ các KTNN khu vực cho thấy, định mức biên chế và vị trí việc làm tại các xã, phường sau sáp nhập chưa tương xứng với quy mô dân số, diện tích và khối lượng công việc, dẫn đến tình trạng thừa - thiếu nhân sự cục bộ. Tại Quảng Trị, biên chế cấp xã thừa 220 người so với định mức nhưng phân bổ không đồng đều giữa các đơn vị, khiến nơi thừa, nơi thiếu cán bộ. Tính đến đầu tháng 4/2026, Lâm Đồng thiếu hàng nghìn cán bộ, công chức cấp tỉnh và cấp xã. Đắk Lắk thiếu tới 2.312 cán bộ, công chức cấp xã so với biên chế được giao. Sơn La ghi nhận một phòng cấp xã phải đảm nhiệm khối lượng công việc tương đương 4-6 phòng cấp huyện trước đây.

Không chỉ dừng lại ở đó, việc phân cấp, phân quyền dù được triển khai nhanh nhưng chưa đi đôi với cơ chế phân công trách nhiệm rõ ràng, chỉ tiêu cảnh báo và cơ chế đối chiếu bắt buộc giữa cơ quan tài chính, kho bạc, thuế, tài nguyên và môi trường với UBND cấp xã.

Khảo sát của KTNN với hơn 20 Chủ tịch xã, phường tại Hà Nội cho thấy, cấp xã được giao tới 768 nhiệm vụ, nhưng trong 39 xã, phường được kiểm toán có tới 37 đơn vị có nguồn thu điều tiết đáp ứng dưới 10% nhu cầu chi, phần lớn kinh phí hoạt động vẫn phụ thuộc vào ngân sách bổ sung từ Thành phố. Việc giao thêm thẩm quyền cho các phòng chuyên môn cũng làm gia tăng nguy cơ quá tải và thiếu khách quan khi phải đồng thời thực hiện nhiệm vụ tham mưu, thẩm định và kiểm tra.

Theo ông Vũ Nhật Anh - Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực VII, thực tiễn kiểm toán tại Lào Cai, Điện Biên, Lai Châu cho thấy, nguồn thu phân cấp còn thấp và thiếu ổn định; cấp xã phải đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ chi phát sinh từ quản lý nhà nước về đất đai, môi trường, an sinh xã hội, chuyển đổi số và xây dựng nông thôn mới nhưng định mức chi chưa được điều chỉnh tương ứng.

KTNN khu vực II cũng chỉ ra bất cập trong điều tiết nguồn thu: Nhiều địa phương có hoạt động khai thác khoáng sản nhưng phần lớn thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường chủ yếu điều tiết về ngân sách cấp tỉnh, khiến cấp xã thiếu nguồn lực tái đầu tư hạ tầng và bảo vệ môi trường.

Theo các KTNN khu vực, mô hình chính quyền địa phương hai cấp được vận hành trong bối cảnh thời gian chuẩn bị và triển khai thực hiện gấp rút, trong khi nhiều văn bản chuyên ngành vẫn đang trong quá trình sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện. Vì vậy, giai đoạn đầu không tránh khỏi những vướng mắc, lúng túng trong quá trình thực thi ở cơ sở.

Áp lực quản lý, nguy cơ thất thoát, lãng phí nguồn lực công

Theo nhận định của các KTNN khu vực, việc chuyển giao khối lượng nhiệm vụ lớn từ các đầu mối cũ sang đầu mối mới sau sắp xếp đơn vị hành chính khiến công tác quản lý tài chính - ngân sách cấp xã, phường chịu nhiều áp lực.

Một trong những khó khăn nổi cộm của niên độ 2025 là việc chậm ban hành văn bản hướng dẫn. Theo quy định, Hội đồng nhân dân cấp xã phải phê chuẩn báo cáo quyết toán trước ngày 31/3/2026, tuy nhiên đến ngày 25/3/2026 mới có Thông tư hướng dẫn chi tiết về chế độ kế toán và mẫu biểu quyết toán áp dụng cho mô hình mới. Nhiều địa phương thừa nhận, sự thay đổi chính sách cùng thời gian triển khai gấp đã ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng công tác quyết toán ngân sách năm 2025.

Giai đoạn chuyển tiếp cũng đặt ra thách thức lớn về dữ liệu, đặc biệt trong bối cảnh tổ chức lại cơ quan thuế và sáp nhập địa bàn. Theo ghi nhận của KTNN khu vực VIII, nhiều xã lần đầu thực hiện tổng hợp quyết toán theo mô hình mới, trong khi dữ liệu chuyển tiếp từ các đơn vị cũ chưa ổn định. Việc sáp nhập địa bàn và tổ chức lại cơ quan thuế làm gia tăng rủi ro liên quan đến dữ liệu người nộp thuế và nợ thuế. Do chưa có cơ chế chia sẻ dữ liệu liên thông giữa cấp xã, cơ quan thuế, tài nguyên - môi trường và tài chính, nhiều khoản nợ đứng trước nguy cơ tiếp tục bị “treo” trên hệ thống mà chưa có biện pháp xử lý.

Bên cạnh đó, giai đoạn chuyển đổi cũng bộc lộ những hạn chế về năng lực quản trị ở cấp cơ sở trong điều hành thu - chi và quản lý đầu tư công. Ghi nhận của KTNN khu vực VIII, XII và II tại một số địa bàn cho thấy còn nhiều bất cập trong giao, điều chỉnh, bổ sung dự toán và chi chuyển nguồn. Các xã, phường gặp khó khăn trong việc xác định đúng nguồn vốn, nhiệm vụ chi và chủ thể chịu trách nhiệm sau sáp nhập. Nhiều địa phương còn lúng túng trong việc theo dõi kế hoạch vốn, giải ngân, nghiệm thu và tạm ứng. Tình trạng chậm lập, chậm phê duyệt báo cáo quyết toán dự án hoàn thành diễn ra khá phổ biến.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính, tại nhiều tỉnh, thành phố, số lượng cơ sở nhà, đất dôi dư lớn nhưng việc xây dựng phương án xử lý còn chậm. Nhiều trụ sở được tiếp nhận từ cấp huyện cũ có quy mô vượt nhu cầu sử dụng của cấp xã, trong khi một số nơi cơ sở vật chất xuống cấp hoặc không phù hợp với quy mô đơn vị hành chính mới. Cơ sở vật chất được phân bổ nhưng chưa bảo đảm cân đối; có nơi cán bộ phải làm việc trong không gian chật hẹp hoặc phân tán tại nhiều địa điểm do trụ sở chưa đáp ứng yêu cầu, trong khi nơi khác lại chưa khai thác hết công năng.

Việc chuyển đổi công năng trụ sở dôi dư sang mục đích y tế, giáo dục hoặc công cộng gặp khó khăn do không phù hợp quy hoạch hoặc vị trí bất lợi. Ngoài ra, thủ tục cho thuê, khai thác, đấu giá tài sản công còn phức tạp, chưa có cơ chế rút gọn phù hợp với tình huống dôi dư số lượng lớn. Công tác thẩm định giá và kiểm kê tài sản ở một số tỉnh bị kéo dài hoặc tồn đọng.

KTNN khu vực VIII khẳng định, tài sản công và dữ liệu quản lý sau sáp nhập là vấn đề cần quan tâm lâu dài; nếu việc kiểm kê và xác lập chủ thể quản lý chưa đầy đủ sẽ dẫn đến tình trạng sử dụng thiếu hiệu quả, gây thất thoát, lãng phí.

Rào cản về hạ tầng kỹ thuật và nhân lực công nghệ số

Ghi nhận của các KTNN khu vực và chia sẻ của các địa phương cũng cho thấy, dù chuyển đổi số bước đầu góp phần thúc đẩy cải cách hành chính nhưng hạ tầng, dữ liệu và nhân lực vẫn chưa theo kịp yêu cầu quản trị mới.

Ở nhiều nơi, thiết bị tiếp nhận từ các đơn vị cũ đã lạc hậu. Các xã miền núi vẫn còn nhiều “vùng lõm” về hạ tầng số, trong khi kỹ năng số của người dân còn hạn chế, khiến việc thực hiện dịch vụ công trực tuyến phụ thuộc nhiều vào cán bộ một cửa. Tại nhiều tỉnh, thành phố, hạ tầng công nghệ thông tin và cơ sở dữ liệu chưa đồng bộ giữa đô thị và vùng sâu, vùng xa; cán bộ công nghệ thông tin cấp xã phần lớn kiêm nhiệm, thiếu chuyên môn.

Ngoài ra, các hệ thống công nghệ thông tin của Bộ, ngành chưa liên thông đầy đủ; dữ liệu chuyên ngành còn phân tán; một số chức năng phát sinh lỗi hoặc chưa phù hợp với mô hình cấp xã sau sắp xếp, dẫn đến tình trạng nhập liệu trùng lặp và gián đoạn vận hành. Một số địa phương như Sơn La, Lào Cai, Điện Biên vẫn sử dụng thiết bị cũ, hạ tầng lưu trữ lạc hậu, ảnh hưởng đến hiệu quả xử lý và điều hành. Trong khi đó, Gia Lai, Khánh Hòa... vẫn tồn đọng khối lượng lớn tài liệu chưa số hóa; tiến độ đầu tư, mua sắm thiết bị phục vụ chuyển đổi số còn chậm.

Trước những áp lực và vướng mắc từ cơ sở, KTNN đã và đang làm gì để vừa kiên định chủ trương thượng tôn pháp luật, vừa hỗ trợ, đồng hành cùng cấp ủy, chính quyền địa phương tháo gỡ khó khăn trong vận hành bộ máy mới, bảo đảm quản lý chặt chẽ, sử dụng hiệu quả các nguồn lực công?

Nội dung này sẽ được phản ánh trong bài tiếp theo./.

NHÓM PHÓNG VIÊN