Kiểm toán nhà nước: Đổi mới tư duy, đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia hiện đại

Hội nghị sơ kết công tác 6 tháng đầu năm và triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2026 của Kiểm toán nhà nước. Ảnh: NGUYỄN LỘC

Kiến nghị xử lý tài chính hơn 38.700 tỷ đồng và 4,58 triệu USD

Tại Hội nghị sơ kết công tác 6 tháng đầu năm và triển khai nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2026, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa đánh giá, mặc dù phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức, toàn Ngành đã nỗ lực triển khai đồng bộ các nhiệm vụ theo kế hoạch và đạt được nhiều kết quả rõ nét.

Kế hoạch kiểm toán (KHKT) năm 2026 được triển khai đúng lộ trình với nhiều đổi mới về tổ chức thực hiện; chất lượng các báo cáo kiểm toán (BCKT) bước đầu có chuyển biến tích cực.

Đến hết tháng 6/2026, KTNN đã triển khai 106 đoàn kiểm toán, kết thúc 56 đoàn và phát hành 36 BCKT thuộc KHKT năm 2026. Nhiều cuộc kiểm toán ngân sách địa phương (NSĐP) hoàn thành đúng tiến độ, phục vụ kịp thời công tác thẩm tra, phê chuẩn quyết toán ngân sách.

Không chỉ bảo đảm tiến độ, hoạt động kiểm toán tiếp tục tạo ra những giá trị thiết thực đối với công tác quản lý tài chính công và tài sản công. Theo số liệu tổng hợp sơ bộ đến ngày 30/6/2026, KTNN kiến nghị tăng thu, giảm chi ngân sách nhà nước (NSNN) 10.042 tỷ đồng; kiến nghị xử lý khác 28.663 tỷ đồng và 4.577.148 USD.

Đáng chú ý, chỉ trong 6 tháng đầu năm, KTNN đã kiến nghị sửa đổi, bổ sung hoặc hủy bỏ 59 văn bản có nội dung chưa phù hợp với quy định của pháp luật và thực tiễn quản lý.

Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị. Ảnh: N. LỘC

Mọi nỗ lực đổi mới về tư duy, nhận thức và hành động trong năm 2026 cuối cùng phải được đo bằng chất lượng, hiệu quả thực chất của hoạt động kiểm toán; bằng kết quả cụ thể của các cuộc kiểm toán; bằng khả năng góp phần xây dựng nền tài chính quốc gia an toàn, lành mạnh, hiệu quả, bền vững, qua đó phục vụ tốt hơn yêu cầu phát triển đất nước và mục tiêu tăng trưởng.

Một ví dụ điển hình là qua kiểm toán báo cáo quyết toán NSĐP năm 2025 tại một số tỉnh, thành phố, KTNN đã kiến nghị Bộ Tài chính sớm ban hành văn bản hướng dẫn việc xác định kết dư NSĐP, kết dư NSNN do còn có sự chưa thống nhất giữa Luật NSNN năm 2025 và Nghị định hướng dẫn thi hành Luật. Kiến nghị này góp phần hoàn thiện chính sách, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và phòng ngừa thất thoát, lãng phí ngay từ khâu xây dựng cơ chế.

Công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực tiếp tục được tăng cường. KTNN đã chuyển 5 vụ việc có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra; đồng thời cung cấp nhiều hồ sơ, tài liệu phục vụ công tác thanh tra, điều tra và xử lý vi phạm. Những kết quả này tiếp tục khẳng định vai trò của KTNN là một trong những "lá chắn" quan trọng bảo vệ kỷ cương, kỷ luật tài chính công.

Việc thực hiện kiến nghị kiểm toán cũng ghi nhận chuyển biến tích cực. Tính đến ngày 06/7/2026, tỷ lệ thực hiện kiến nghị kiểm toán năm 2025 đạt gần 35%, cao hơn đáng kể so với cùng kỳ năm trước.

Chủ động đổi mới để nâng cao giá trị hoạt động kiểm toán

Những kết quả trên cho thấy năng lực điều hành và tổ chức thực hiện nhiệm vụ của KTNN tiếp tục được nâng lên. Phương châm hành động "Độc lập, khách quan, thủ pháp, liêm chính, trách nhiệm, an toàn và uy tín" được quán triệt xuyên suốt; cùng với đó, hệ thống văn bản chỉ đạo được ban hành kịp thời ngay từ đầu năm đã tạo nền tảng thống nhất cho việc triển khai KHKT và các nhiệm vụ chính trị của toàn Ngành.

Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Hà Thị Mỹ Dung đánh giá, những kết quả KTNN đã đạt được là rất tích cực, từ kết quả kiểm toán đến việc tập trung xây dựng, hoàn thiện hệ thống văn bản, tạo tiền đề cho năm 2027. Đặc biệt, việc tổ chức các công việc của Ngành được thực hiện theo hướng thống nhất, đồng bộ, trên nguyên tắc phân cấp gắn với trách nhiệm và kiểm soát trách nhiệm; lề lối làm việc có nhiều chuyển biến, được các Bộ, ngành, địa phương và đơn vị được kiểm toán đánh giá cao.

Đối với kiểm toán BCQT ngân sách Bộ, cơ quan Trung ương, cần tổ chức kiểm toán theo hướng “đi trước một bước”, tăng cường kiểm toán toàn diện các đơn vị sử dụng ngân sách trực thuộc; đẩy mạnh kết nối dữ liệu với Kho bạc Nhà nước; chuyển mạnh từ hồ sơ giấy sang hồ sơ điện tử và ứng dụng công nghệ, Big Data, AI để phân tích dữ liệu. Nâng cao hiệu quả phối hợp với các Bộ, ngành. Song song với đó, chú trọng đào tạo và yêu cầu kiểm toán viên tuân thủ nghiêm ngặt Hệ thống chuẩn mực KTNN.

Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II Lê Đình Thăng

Ngay từ khâu xây dựng KHKT, KTNN đã đổi mới cách tiếp cận theo hướng lồng ghép hợp lý các nhiệm vụ kiểm toán; giảm tần suất kiểm toán tại các Bộ, ngành, địa phương; hạn chế tối đa ảnh hưởng đến hoạt động thường xuyên của đơn vị được kiểm toán nhưng vẫn bảo đảm bao quát các lĩnh vực trọng yếu, tiềm ẩn rủi ro cao. Đây là bước chuyển rõ nét từ tư duy coi trọng số lượng sang ưu tiên chất lượng, hiệu quả và giá trị gia tăng của từng cuộc kiểm toán.

KHKT năm 2027 có 4 điểm mới căn bản:

- Rút gọn thủ tục hành chính và phân cấp toàn diện trong xây dựng phương án tổ chức kiểm toán.
- Giao quyền phê duyệt danh mục chi tiết các đầu mối, đơn vị, dự án được kiểm toán cho thủ trưởng các đơn vị trực thuộc thay vì Tổng Kiểm toán nhà nước như trước đây.
- Dịch chuyển mạnh phương thức kiểm toán dự án đầu tư từ xác nhận số liệu tài chính sang đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội và kết quả đầu ra.
- Tối ưu hóa nguồn lực kiểm toán NSĐP thông qua việc không khống chế số lượng địa phương được kiểm toán và không yêu cầu kiểm toán chi tiết tối thiểu 30% số đơn vị cấp xã.

Vụ trưởng Vụ Tổng hợp (KTNN) Hoàng Văn Lương

Đóng góp vào kết quả này là sự chủ động, sáng tạo của các đơn vị trong toàn Ngành. Nhiều đoàn kiểm toán không chỉ phát hiện tốt, kiến nghị xử lý tài chính lớn mà còn mạnh dạn áp dụng các phương pháp và công nghệ mới.

Điển hình, KTNN khu vực IX triển khai kiểm toán chuyên đề về công tác thanh tra, kiểm tra thuế; miễn, giảm, gia hạn thời hạn nộp thuế và hoàn thuế giá trị gia tăng (GTGT) giai đoạn 2023-2025 trên địa bàn 3 tỉnh sau sáp nhập gồm: Đồng Tháp, Tây Ninh và Vĩnh Long.

Trong bối cảnh ngành Thuế đẩy mạnh chuyển đổi số, quản lý tập trung trên hệ thống TMS và số hóa hồ sơ, đơn vị đã chủ động ứng dụng công nghệ thông tin, phân tích dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) ngay từ khâu khảo sát, lập kế hoạch, xác định trọng yếu đến tổ chức thực hiện kiểm toán NSĐP và kiểm toán chuyên đề thuế, bước đầu mang lại hiệu quả rõ rệt.

Ông Trương Đức Thành - Kiểm toán trưởng KTNN khu vực IX cho biết: "Công cụ phân tích giúp kiểm toán viên khoanh vùng các nhóm hồ sơ có rủi ro cao để tập trung kiểm tra chuyên sâu thay vì kiểm tra dàn trải. Qua đó, đã hỗ trợ kiến nghị xử lý tài chính với giá trị lớn, trong đó truy thu thuế hơn 67 tỷ đồng và giảm lỗ hơn 633 tỷ đồng."

Một điểm nhấn khác là KTNN khu vực IV đã tiên phong thực hiện kiểm toán việc xác định giá đất, tính tiền sử dụng đất và tiền thuê đất theo Nghị quyết số 170/2024/QH15 - nhiệm vụ hoàn toàn mới, có tính chất phức tạp và chưa có tiền lệ. Thông qua việc chủ động phối hợp với Thành phố Hồ Chí Minh ngay trong quá trình xây dựng phương án giá đất, đơn vị đã kịp thời phát hiện nhiều hạn chế, sai sót và kiến nghị địa phương điều chỉnh theo đúng quy định của pháp luật.

Đại diện KTNN khu vực IV chia sẻ: "Đơn vị chủ động đề nghị địa phương cung cấp hồ sơ, tài liệu ngay từ khi xây dựng phương án giá đất để thực hiện kiểm toán, thay vì chờ đến khi Ủy ban nhân dân Thành phố phê duyệt giá chính thức. Cách làm này giúp rút ngắn đáng kể thời gian xử lý và nâng cao hiệu quả phối hợp".

Chuyển dịch trọng tâm kiểm toán để kiến tạo giá trị mới

Trong bối cảnh quỹ thời gian thực hiện nhiệm vụ năm 2026 không còn nhiều, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa nhấn mạnh quyết tâm hoàn thành toàn diện kế hoạch công tác năm, tạo nền tảng để bước sang năm 2027 - giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn, thách thức lớn hơn và đòi hỏi tư duy đổi mới mạnh mẽ hơn.

Áp lực lớn nhất hiện nay là tiến độ kiểm toán quyết toán ngân sách khi Luật NSNN năm 2025 quy định thời điểm lập, trình và thông qua báo cáo quyết toán của các Bộ, ngành, địa phương sớm hơn trước. Theo quy định, trước ngày 23/7, các Bộ, ngành phải gửi báo cáo quyết toán (BCQT); tuy nhiên đến nay mới chỉ có Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) hoàn thành. Ở địa phương, mới có 19/34 tỉnh, thành phố phát hành BCQT NSĐP.

Để bảo đảm tiến độ, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Trần Minh Khương yêu cầu các KTNN khu vực chủ động gửi ý kiến xác nhận số liệu quyết toán đối với những địa phương chưa có BCQT trước thời điểm Hội đồng nhân dân tỉnh họp. Đối với khối Bộ, ngành, các đoàn kiểm toán cần chủ động triển khai ngay, không chờ đến khi có BCQT chính thức.

Định hướng xây dựng KHKT năm 2027 và tầm nhìn trung hạn giai đoạn 2027-2029 cũng cho thấy sự thay đổi rõ nét trong tư duy tổ chức hoạt động. Trong điều kiện khối lượng nhiệm vụ ngày càng lớn nhưng biên chế không tăng, KTNN xác định giảm số lượng cuộc kiểm toán, tăng quy mô từng cuộc và lồng ghép nhiều nhiệm vụ kiểm toán nhằm sử dụng hiệu quả nguồn lực.

Đáng chú ý, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa yêu cầu dịch chuyển trọng tâm hoạt động kiểm toán theo hướng tăng cường kiểm toán các chương trình, chính sách ưu đãi của Nhà nước; đánh giá tính kinh tế, hiệu lực trong quản lý, sử dụng vốn, tài sản công và các dự án trọng điểm quốc gia. Đồng thời, KTNN từng bước tiếp cận mô hình kiểm toán chẩn đoán - một định hướng mới của hoạt động kiểm toán hiện đại.

Theo Tổng Kiểm toán nhà nước, mục tiêu của kiểm toán chẩn đoán không chỉ dừng lại ở việc phát hiện sai phạm mà quan trọng hơn là thông qua kết quả kiểm toán để nhận diện những bất cập về cơ chế, chính sách, những điểm nghẽn trong quản lý, điều hành; từ đó kiến nghị cơ quan có thẩm quyền hoàn thiện thể chế, tháo gỡ khó khăn, khơi thông nguồn lực và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị quốc gia.

Để hiện thực hóa mục tiêu kiểm toán quyết toán ngân sách đạt 100% đầu mối Bộ, ngành, địa phương và nâng tỷ lệ kiểm toán chuyên đề, kiểm toán hoạt động lên tối thiểu 35% tổng số nhiệm vụ, các đơn vị phải gửi dự kiến kế hoạch về Vụ Tổng hợp trước ngày 20/7/2026.

Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Doãn Anh Thơ lưu ý, khi lồng ghép nhiều nhiệm vụ trong một cuộc kiểm toán, việc lựa chọn đầu mối cần được tính toán kỹ lưỡng. Đồng thời, các đề cương kiểm toán chuyên đề toàn Ngành phải được xây dựng sớm, bảo đảm trọng tâm, trọng điểm, tránh ôm đồm quá nhiều nội dung làm ảnh hưởng đến mục tiêu của cuộc kiểm toán.

Bên cạnh các kế hoạch định kỳ, KTNN cũng đang đứng trước những trọng trách mới, đó là tổ chức kiểm toán các dự án đã hoàn thành đưa vào khai thác sử dụng và kiểm toán xác định giá đất theo các Nghị quyết của Quốc hội.

Từ thực tiễn cuộc kiểm toán đầu tiên về xác định giá đất, KTNN khu vực IV kiến nghị nhiều giải pháp nhằm nâng cao chất lượng tổ chức thực hiện, như bám sát chỉ đạo của lãnh đạo Ngành; phát huy vai trò tham mưu của các đơn vị chức năng; tăng cường trao đổi, chia sẻ thông tin với địa phương; đặc biệt là tổ chức tập huấn chuyên sâu về định giá đất và trao đổi nghiệp vụ kỹ lưỡng trong nội bộ đoàn kiểm toán trước khi triển khai.

Đồng tình, đánh giá cao những kiến nghị đề xuất này, Tổng Kiểm toán nhà nước nhấn mạnh, trước kỳ vọng lớn của Trung ương và Bộ Chính trị nhằm khơi thông nguồn lực đang bị đóng băng, phục vụ mục tiêu tăng trưởng, việc đồng hành, hỗ trợ các địa phương tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, đưa các dự án đang bất động chuyển động là mục tiêu lớn nhất của Ngành, thể hiện trách nhiệm, sự chủ động của KTNN trước những đòi hỏi thực tiễn.

Ở góc độ kiểm soát chất lượng, Vụ trưởng Vụ Chế độ và Kiểm soát chất lượng kiểm toán Nguyễn Lương Thuyết cho rằng toàn Ngành cần tiếp tục quán triệt nghiêm các chỉ đạo của Tổng Kiểm toán nhà nước; xây dựng văn hóa liêm chính, siết chặt kỷ luật, kỷ cương công vụ; tập trung nguồn lực vào những lĩnh vực trọng yếu và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ tiên tiến nhằm nâng cao chất lượng BCKT.

Với tinh thần chủ động, khẩn trương, chất lượng và hiệu quả hơn, KTNN đang nỗ lực hoàn thành thắng lợi các mục tiêu của năm 2026, đồng thời chuẩn bị nền tảng để bước vào năm 2027 với tư duy quản trị hiện đại hơn, phương thức hoạt động chuyên nghiệp hơn và vai trò ngày càng rõ nét trong việc kiến tạo giá trị, nâng cao hiệu lực quản trị quốc gia./.

NHÓM PHÓNG VIÊN